"Trường học" ngục tối Côn Đảo và trí tuệ của nhà lý luận

ăm 1929, trong khi đang trên đường xuất dương sang Quảng Châu (Trung Quốc) để bàn việc hợp nhất các tổ chức cách mạng, Phan Đăng Lưu bị mật thám Pháp bắt giữ tại Hải Phòng. Tòa án thực dân kết án ông 3 năm tù, sau đó tăng lên 7 năm khổ sai và đày ra "Địa ngục trần gian" Côn Đảo. Tại đây, ông phải chịu chế độ giam giữ khốc liệt, bị xiềng xích, đánh đập và lao dịch nặng nhọc dưới cái nóng gay gắt và sự khắc nghiệt của chúa đảo.

Tuy nhiên, ngục tối và đòn thù dã man của thực dân không thể khuất phục được ông. Phan Đăng Lưu cùng các đồng chí kiên trung như Lê Hồng Phong, Nguyễn Văn Cừ đã biến nhà tù Côn Đảo thành một "Trường học cách mạng". Nhờ vốn tiếng Pháp uyên bác và trí tuệ sâu rộng, ông đảm nhiệm việc dịch các tác phẩm lý luận kinh điển của Mác - Lênin từ tiếng Pháp sang tiếng Việt để giảng dạy cho các đồng chí tù chính trị. Ông cũng là một trong những cây bút chủ lực viết cho các tờ báo bí mật trong tù như Ý kiến chung, Tiến lên.

Không chỉ củng cố lý luận cho đồng đội, Phan Đăng Lưu còn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, luôn đi đầu trong các cuộc đấu tranh tuyệt thực đòi cải thiện chế độ tù giam. 7 năm bị giam cầm tại Côn Đảo không những không làm tiêu hao ý chí của ông, mà ngược lại đã tôi luyện Phan Đăng Lưu trở thành một nhà lý luận xuất sắc, một cán bộ lãnh đạo dày dạn kinh nghiệm của Đảng Cộng sản Đông Dương.