Từ bệnh viện giữa rừng đến ngày tiếp quản Bệnh viện Vì Dân

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành cùng những đồng đội quân y tiến vào Sài Gòn. Trong hành trang của ông không chỉ có dụng cụ y tế và kinh nghiệm của một người thầy thuốc. Ông còn mang theo ký ức của những bệnh viện dựng giữa rừng, những ca sốt rét ác tính và hàng nghìn thương binh từng được điều trị trong điều kiện thiếu thốn.

Điểm đến mới của ông là Bệnh viện Vì Dân, một cơ sở y tế hiện đại được xây dựng trước năm 1975. Từ những lán quân y lợp lá đến một bệnh viện có phòng mổ, giường bệnh và hệ thống thiết bị hoàn chỉnh là một khoảng cách rất lớn. Nhưng với Nguyễn Thiện Thành, nhiệm vụ của người thầy thuốc vẫn không thay đổi: cứu người và xây dựng một nền y học phục vụ nhân dân.

Ông sinh ngày 30 tháng 9 năm 1919 tại xã An Trường, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh. Sau thời gian học ở Mỹ Tho và Trường Pétrus Ký tại Sài Gòn, Nguyễn Thiện Thành thi vào Trường Đại học Y khoa Đông Dương tại Hà Nội.

Năm 1944, ông làm việc tại Bệnh viện Bạch Mai. Trong cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, bác sĩ trẻ Nguyễn Thiện Thành tham gia Ủy ban Cách mạng lâm thời của bệnh viện. Tháng 10 cùng năm, ông gia nhập Vệ quốc đoàn rồi trở về chiến trường Nam Bộ.

Tại đây, ông đối diện với một kẻ thù đôi khi còn gây tổn thất nhiều hơn súng đạn: bệnh tật.

Khí hậu nóng ẩm, muỗi dày đặc, nguồn nước không bảo đảm và tình trạng thiếu thuốc khiến sốt rét, kiết lỵ cùng nhiều bệnh nhiễm trùng hoành hành. Các bệnh xá thường phải di chuyển để tránh những cuộc càn quét. Dụng cụ y tế thiếu, thuốc men khan hiếm, điện và thiết bị xét nghiệm gần như không có.

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Thiện Thành tìm đọc tài liệu y học bằng tiếng Pháp và nghiên cứu liệu pháp mô do bác sĩ Vladimir Filatov đề xuất. Ông cùng đồng nghiệp điều chế chế phẩm từ nhau thai bảo quản để ứng dụng hỗ trợ điều trị trong điều kiện chiến trường. Ngày 7 tháng 11 năm 1951, phương pháp này được đưa vào sử dụng tại miền Tây Nam Bộ và gắn với tên gọi thân mật mà đồng đội dành cho ông: “Bác sĩ Filatov”.

Việc đánh giá hiệu quả của các liệu pháp lịch sử cần được đặt trong bối cảnh y học và tiêu chuẩn nghiên cứu của từng thời kỳ. Tuy nhiên, những thử nghiệm ấy cho thấy nỗ lực tự tìm nguồn vật liệu và phương án điều trị của đội ngũ quân y khi thuốc hiện đại vô cùng thiếu thốn.

Năm 1950, Nguyễn Thiện Thành bị bắt và giam tại khám Chí Hòa. Sau Chiến dịch Biên giới, ông được trao trả tù binh. Trở lại lực lượng kháng chiến, ông tiếp tục phụ trách quân y và đào tạo cán bộ y tế tại miền Tây Nam Bộ.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc rồi được cử sang Liên Xô nghiên cứu tại Viện Thần kinh cao cấp thuộc Viện Hàn lâm Khoa học. Ông bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ y khoa.

Khi được đề nghị tiếp tục ở lại làm luận án tiến sĩ, Nguyễn Thiện Thành từ chối. Ông cho rằng mình còn một “luận án” lớn hơn cần hoàn thành: bảo vệ sức khỏe của thương binh, bệnh binh và đồng bào miền Nam đang sống trong chiến tranh.

Cuối năm 1964, ông trở lại chiến trường B2 trên một con tàu không số. Chuyến đi trên biển phải giữ bí mật tuyệt đối, bởi nếu bị phát hiện, con tàu cùng toàn bộ cán bộ và hàng hóa có thể bị tấn công.

Tại chiến trường, Nguyễn Thiện Thành làm Phó chủ nhiệm Phòng Quân y Miền, sau đó kiêm Viện trưởng Viện Quân y K71. Những cơ sở quân y phải hoạt động trong rừng, thường xuyên thay đổi địa điểm. Cán bộ vừa điều trị bệnh nhân, vừa đào hầm và chuẩn bị sơ tán khi có máy bay đánh phá.

Sốt rét vẫn là nỗi ám ảnh lớn. Tháng 6 năm 1973, khi bệnh tiếp tục đe dọa sức khỏe bộ đội, Nguyễn Thiện Thành tổ chức một hội thảo chuyên môn tại chiến trường. Một bác sĩ báo cáo rằng bệnh nhân “hơi sốt”. Viện trưởng lập tức yêu cầu phải ghi rõ nhiệt độ là 37,5, 38 hay 38,5 độ C.

Câu hỏi tưởng như nhỏ ấy thể hiện nguyên tắc của ông: trong khoa học, không thể thay con số bằng một cảm giác mơ hồ. Dù phòng họp chỉ là một địa điểm giữa chiến trường, báo cáo y khoa vẫn phải chính xác.

Khi đất nước thống nhất, Viện Quân y K71 không còn phải giấu mình dưới tán rừng. Nguyễn Thiện Thành cùng các đồng đội tiếp quản Bệnh viện Vì Dân tại Sài Gòn.

Tháng 9 năm 1975, Ban Thường vụ Trung ương Cục quyết định sử dụng cơ sở này để thành lập một bệnh viện mới. Nguyễn Thiện Thành, khi đó là Viện trưởng Viện Quân y K71 và Chủ tịch Hội đồng Bảo vệ sức khỏe Trung ương Cục, được giao làm viện trưởng.

Ngày 1 tháng 11 năm 1975, Bệnh viện Thống Nhất tiếp nhận những bệnh nhân đầu tiên. Ngày này về sau trở thành ngày truyền thống của bệnh viện.

Công việc của vị viện trưởng không đơn thuần là đổi tên một cơ sở y tế. Ông phải tập hợp đội ngũ cán bộ từ nhiều nguồn, duy trì hoạt động khám chữa bệnh, tiếp nhận thiết bị và xây dựng quy chế chuyên môn trong hoàn cảnh đất nước vừa ra khỏi chiến tranh.

Ông cũng chủ trương sử dụng năng lực của những nhân viên y tế từng làm việc tại bệnh viện, bởi kiến thức và kinh nghiệm của họ cần được tiếp tục phát huy để phục vụ người bệnh. Tư duy ấy giúp hạn chế sự gián đoạn của hoạt động chuyên môn trong những tháng đầu sau thống nhất.

Sau này, Nguyễn Thiện Thành tiếp tục nghiên cứu tảo Spirulina và sức khỏe người cao tuổi. Năm 1986, ông được giao xây dựng Bộ môn Tích tuổi học, nay gọi là Lão khoa, tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh. Đây được xem là bộ môn lão khoa đầu tiên của Việt Nam.

Ông từng ba lần từ chối những con đường thuận lợi hơn: không nhận học bổng sang Pháp khi không được theo ngành y mình mong muốn; không ở lại Liên Xô làm tiếp tiến sĩ; và sau năm 1975 không ra Hà Nội nhận một vị trí quản lý cao hơn mà xin ở lại Bệnh viện Thống Nhất.

Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành qua đời ngày 8 tháng 10 năm 2013, hưởng thọ 95 tuổi.

Ngày nay, trong khuôn viên Bệnh viện Thống Nhất có tượng của ông. Pho tượng nhắc người qua lại rằng lịch sử của bệnh viện không chỉ bắt đầu từ những tòa nhà và thiết bị y tế. Nó còn bắt đầu từ một đoàn quân y bước ra khỏi rừng năm 1975, mang theo quan niệm tưởng như giản dị nhưng được đánh đổi bằng cả cuộc đời: khoa học chỉ thật sự có ý nghĩa khi giúp con người bớt đau đớn và được sống lâu hơn.