Từ bỏ mức lương 22 cây vàng để về nước
Năm 1946, khi đang làm kỹ sư trưởng tại một tập đoàn máy bay lớn ở Pháp với mức lương tương đương 22 cây vàng/tháng, Phạm Quang Lễ đã gặp Bác Hồ. Khi Bác hỏi: "Chú có muốn về nước giúp đồng bào không?", ông đã trả lời không chút do dự: "Đó là nguyện vọng lớn nhất của đời tôi".
Ông trở về Việt Bắc, được Bác đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa và giao trọng trách làm Cục trưởng Cục Quân giới.
Khắc tinh của xe tăng và lô cốt: Súng Bazooka
Vào thời điểm đó, quân Pháp có xe tăng thiết giáp hiện đại, trong khi bộ đội ta chỉ có súng trường thô sơ. Trần Đại Nghĩa bắt tay vào nghiên cứu vũ khí hạng nặng.
Điều kiện làm việc: Trong hang đá ẩm ướt, thiếu thốn máy móc, ông chỉ có trong tay những cuốn tài liệu tiếng Đức, tiếng Pháp và trí nhớ siêu phàm.
Kỳ tích: Chỉ sau một thời gian ngắn, ông và các cộng sự đã chế tạo thành công súng Bazooka.
Trận đánh lịch sử: Trong chiến dịch Thu Đông 1947, tại sông Lô, súng Bazooka do ông chế tạo đã bắn cháy tàu chiến Pháp ngay từ những phát đạn đầu tiên, khiến kẻ thù kinh ngạc vì không hiểu Việt Minh lấy đâu ra vũ khí có sức công phá lớn đến vậy.
"Ông vua" của những loại vũ khí tự chế
Không dừng lại ở Bazooka, ông tiếp tục nghiên cứu và chế tạo thành công:
Súng không giật (SKZ): Loại vũ khí có thể xuyên thủng những bức tường bê tông dày của lô cốt địch.
Bom bay: Một loại vũ khí tương tự tên lửa thô sơ để đánh phá các mục tiêu từ xa.
Tinh thần của một trí thức yêu nước
Dù là một nhà khoa học lớn, Trần Đại Nghĩa luôn sống giản dị, hòa mình với anh em công nhân quân giới. Ông làm việc bất kể ngày đêm, thường xuyên trực tiếp có mặt tại hiện trường các vụ nổ thử nghiệm vũ khí bất chấp nguy hiểm.
Năm 1952, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động ngay trong đợt đầu tiên cùng với Ngô Gia Khảm.
Ghi chú: Những vũ khí của Trần Đại Nghĩa không chỉ có giá trị về mặt sát thương mà còn là đòn tâm lý cực mạnh, làm lung lay ý chí của quân đội viễn chinh Pháp khi họ nhận ra trí tuệ Việt Nam có thể chế tạo được những thứ vũ khí hiện đại ngang tầm thế giới.
