TƯ CANG – NGƯỜI GIỮ MẠCH TIN TRONG LÒNG SÀI GÒN
Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, giữa một Sài Gòn được kiểm soát chặt chẽ bởi chính quyền Việt Nam Cộng hòa và sự hiện diện của quân đội Mỹ, có những con người ngày ngày sống giữa lòng đô thị nhưng mang trên mình một nhiệm vụ đặc biệt: thu thập và chuyển những thông tin quan trọng về cho cách mạng. Họ không mặc quân phục, không xuất hiện với đội hình chiến đấu, thậm chí phải che giấu thân phận với những người xung quanh. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả mạng lưới bị phá vỡ. Trong số những người chỉ huy lực lượng tình báo hoạt động bí mật ấy, Nguyễn Văn Tàu, với bí danh Tư Cang, là một nhân vật tiêu biểu.
Nguyễn Văn Tàu sinh năm 1928 tại Bà Rịa. Ông tham gia cách mạng từ khi còn trẻ, trải qua cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp rồi tập kết ra miền Bắc năm 1954. Sau đó, ông trở lại chiến trường miền Nam và tiếp tục hoạt động trong điều kiện ngày càng khắc nghiệt. Những năm tháng ấy đã giúp ông tích lũy kinh nghiệm về tổ chức, hoạt động bí mật và xây dựng cơ sở, để rồi sau này ông trở thành một trong những cán bộ chủ chốt của lực lượng tình báo chiến lược tại miền Nam.
Khi trở lại miền Nam, nhiệm vụ của những cán bộ tình báo không chỉ đơn giản là thu thập tin tức. Họ phải tìm cách tồn tại lâu dài giữa khu vực do đối phương kiểm soát, xây dựng vỏ bọc hợp pháp, duy trì các mối liên lạc và bảo đảm an toàn cho cả mạng lưới. Bởi vậy, trước khi có thể đưa một nguồn tin về căn cứ, người cán bộ tình báo phải vượt qua rất nhiều thử thách ngay từ việc làm thế nào để không bị phát hiện.
Trong quá trình ấy, Tư Cang được giao nhiệm vụ xây dựng và chỉ huy Cụm tình báo H.63, một tổ chức tình báo chiến lược hoạt động trên địa bàn Sài Gòn – Gia Định và vùng phụ cận. H.63 được tổ chức thành nhiều tuyến, trong đó có lực lượng hoạt động trong nội thành, lực lượng hoạt động hợp pháp ở vùng ven và lực lượng vũ trang bảo vệ căn cứ, đường dây giao liên. Sự kết hợp ấy tạo nên một mạng lưới vừa có khả năng thu thập thông tin ở sâu trong lòng đối phương, vừa có điều kiện bảo đảm đường truyền tin về căn cứ.
Để hiểu được cách H.63 hoạt động, cần nhìn vào chính môi trường mà những người tình báo phải sống trong đó. Sài Gòn khi ấy là một đô thị lớn, có hệ thống kiểm soát an ninh dày đặc. Một người lạ xuất hiện không đúng lúc có thể lập tức gây nghi ngờ. Vì thế, những cán bộ tình báo muốn vào thành phải có một thân phận phù hợp, từ quần áo, giấy tờ cho đến nghề nghiệp và cách giao tiếp. Họ phải sống như những người dân bình thường để không trở thành mục tiêu chú ý.
Bản thân Tư Cang cũng từng trực tiếp thâm nhập nội đô để khảo sát khả năng hoạt động của cán bộ tình báo trong thành phố. Ông từng sử dụng một thân phận khác, đi từ căn cứ qua Bến Cát, Lái Thiêu rồi vào Sài Gòn. Trong thời gian ở nội đô, ông trực tiếp quan sát đời sống, tình hình kiểm soát và điều kiện hoạt động của các cơ sở. Sau chuyến đi, những nhận xét của ông trở thành cơ sở thực tế quan trọng cho việc tổ chức hoạt động tình báo trong thành phố.
Từ những chuyến thâm nhập như vậy, một điều ngày càng được khẳng định: muốn tồn tại giữa lòng địch, người tình báo không thể chỉ dựa vào sự khôn khéo của bản thân. Họ còn cần sự che chở của nhân dân. Những gia đình cơ sở, những người dân vùng ven và những người âm thầm giúp đỡ cách mạng chính là một phần quan trọng giúp mạng lưới tình báo duy trì được hoạt động.
Cũng bởi dựa vào cơ sở quần chúng, H.63 có thể hình thành một hệ thống hoạt động khá đặc biệt. Một tuyến ở trong thành thu thập thông tin, một tuyến ở vùng ven làm nhiệm vụ liên lạc, vận chuyển, còn lực lượng vũ trang tại căn cứ bảo đảm việc tiếp nhận và bảo vệ đường dây. Mỗi bộ phận đều có nhiệm vụ riêng nhưng lại gắn chặt với nhau. Nếu một mắt xích bị lộ, nguy cơ đối với toàn bộ hệ thống là rất lớn.
Trong mạng lưới ấy có nhiều cán bộ tình báo nổi tiếng. Phạm Xuân Ẩn, với bí danh Hai Trung, là một trong những điệp viên chủ lực của H.63. Hoạt động dưới vỏ bọc một nhà báo, ông có điều kiện tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin và giới chức quân sự, chính trị của chính quyền Sài Gòn cũng như giới quân sự Mỹ. Những thông tin mà ông thu thập được được chuyển về cho tổ chức thông qua hệ thống liên lạc bí mật.
Nếu Phạm Xuân Ẩn là người trực tiếp hoạt động sâu trong đời sống chính trị và báo chí của Sài Gòn, thì Tư Cang giữ vai trò của người tổ chức và chỉ huy ở phía sau. Hai vị trí ấy khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau. Một bên phải hòa mình vào môi trường của đối phương, bên kia phải bảo đảm mạng lưới có thể tiếp nhận, xử lý và chuyển những nguồn tin quan trọng đến nơi cần thiết.
Không chỉ có Phạm Xuân Ẩn, H.63 còn có những cán bộ tình báo khác như Nguyễn Thị Mỹ Nhung, bí danh Tám Thảo. Mỗi người có một vị trí, một vỏ bọc và một phương thức hoạt động riêng. Chính sự đa dạng của các cơ sở đã giúp mạng lưới có thể tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau, đồng thời giảm nguy cơ để lộ toàn bộ hệ thống khi một cơ sở gặp sự cố.
Nhưng hoạt động trong lòng địch cũng đồng nghĩa với việc luôn phải đối mặt với nguy hiểm. Những cán bộ tình báo có thể bị theo dõi, bắt giữ hoặc thẩm vấn bất cứ lúc nào. Khi một người bị lộ, điều đáng sợ nhất không chỉ là số phận của chính người đó mà còn là nguy cơ kéo theo những cơ sở khác. Vì vậy, nguyên tắc giữ bí mật luôn được đặt lên hàng đầu.
Tư Cang từng nhấn mạnh một quan niệm rất đặc trưng của người làm tình báo thời chiến: khi đã nhận nhiệm vụ hoạt động trong lòng địch thì phải xác định trước những tình huống xấu nhất. Tinh thần ấy giúp người cán bộ không dao động trước hiểm nguy và luôn đặt nhiệm vụ chung lên trên sự an toàn của bản thân.
Sự bền bỉ của H.63 được thể hiện rõ trong những năm chiến tranh ác liệt nhất. Khi các căn cứ ở vùng ven bị đánh phá, lực lượng của cụm phải cơ động, thay đổi địa điểm và tìm cách duy trì đường dây liên lạc. Có những thời điểm bom đạn đánh phá dữ dội vào khu vực Củ Chi và vùng Tam giác sắt, nhưng mạng lưới vẫn tìm cách tồn tại.
Từ những căn cứ ấy, các nguồn tin từ nội thành được tiếp nhận và chuyển tiếp. Đằng sau một bản tin ngắn là cả một chuỗi con người: người thu thập, người giữ tài liệu, người giao liên, người vận chuyển và người tiếp nhận. Chỉ khi tất cả các mắt xích đều an toàn, thông tin mới có thể đến được cơ quan chỉ huy.
Chính vì vậy, những đóng góp của H.63 không thể chỉ được nhìn qua một vài nhân vật nổi tiếng. Đó là thành quả của cả một mạng lưới với rất nhiều con người hoạt động ở những vị trí khác nhau. Có người được biết tên, nhưng cũng có những người đã hy sinh mà danh tính và công việc của họ chỉ được biết đến sau này.
Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, công tác tình báo tại Sài Gòn có vai trò quan trọng trong việc theo dõi tình hình đối phương và cung cấp thông tin cho cấp trên. Tư Cang khi đó được giao nhiệm vụ ở lại trong nội đô để nắm tình hình và báo cáo về căn cứ. Những thông tin từ mạng lưới H.63 góp phần giúp cơ quan chỉ huy có thêm cơ sở đánh giá diễn biến chiến trường.
Riêng câu chuyện về mục tiêu Đại sứ quán Mỹ tại Sài Gòn cũng gắn với những hồi ức của Tư Cang về Mậu Thân. Theo lời kể của ông, ban đầu Đại sứ quán Mỹ không nằm trong danh sách mục tiêu trọng điểm của đợt tiến công. Sau khi vấn đề này được đặt ra, thông tin và nhận định từ nội đô được báo cáo về cấp trên, góp phần vào quá trình xem xét và quyết định tác chiến. Tuy nhiên, cần đặt câu chuyện này trong tổng thể của chiến dịch, bởi quyết định và diễn biến của Mậu Thân là kết quả của quá trình chỉ đạo ở nhiều cấp, chứ không phải quyết định của riêng một cá nhân hay một cụm tình báo.
Những trận đánh trong nội đô sau đó diễn ra vô cùng khốc liệt. Nhiều cán bộ, chiến sĩ biệt động và lực lượng tiến công đã hy sinh. Với Tư Cang, những ký ức về Mậu Thân không chỉ gắn với nhiệm vụ và những bản tin tình báo mà còn gắn với sự hy sinh của đồng đội. Nhiều người đã chiến đấu đến cùng và nằm lại giữa lòng Sài Gòn.
Sau năm 1968, cuộc chiến tiếp tục kéo dài và hoạt động của H.63 vẫn được duy trì. Mạng lưới phải liên tục thích nghi với những thay đổi trong phương thức kiểm soát và truy lùng của đối phương. Có những cơ sở bị đánh phá, có người hy sinh hoặc bị bắt, nhưng hệ thống nhìn chung vẫn duy trì được hoạt động cho đến những năm cuối của cuộc chiến.
Bước sang năm 1975, khi tình hình chiến trường chuyển biến nhanh chóng, những thông tin từ nội đô tiếp tục có giá trị đối với công tác chỉ huy. Cùng với sự phát triển của các chiến dịch quân sự trên chiến trường miền Nam, hoạt động tình báo cũng góp phần cung cấp thêm những dữ liệu về tình hình quân sự, chính trị và bố trí lực lượng của đối phương.
Đến Chiến dịch Hồ Chí Minh, Tư Cang không chỉ còn là người chỉ huy tình báo. Ông còn đảm nhiệm cương vị Chính ủy Lữ đoàn 316 đặc công biệt động, đơn vị tham gia chiến đấu trong chiến dịch giải phóng Sài Gòn. Như vậy, hành trình của ông từ một cán bộ tình báo hoạt động bí mật đến người trực tiếp tham gia những ngày cuối cùng của cuộc chiến là một chặng đường đặc biệt.
Ngày 30 tháng 4 năm 1975, chiến tranh kết thúc tại miền Nam. Những người từng sống nhiều năm trong vỏ bọc bí mật cuối cùng cũng có thể trở lại với cuộc sống công khai. Đối với Tư Cang và các đồng đội H.63, ngày ấy không chỉ là ngày chiến thắng mà còn là thời điểm nhìn lại những năm tháng đã qua, những đồng đội còn sống và những người đã mãi mãi nằm lại.
Sau ngày đất nước thống nhất, những câu chuyện về H.63 và những cán bộ tình báo từng hoạt động trong lòng Sài Gòn dần được biết đến rộng rãi hơn. Tư Cang tiếp tục công tác trong quân đội và sau này được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2006. Những đóng góp của ông và đồng đội trở thành một phần đáng chú ý trong lịch sử tình báo cách mạng Việt Nam.
Nhìn lại cuộc đời hoạt động của Nguyễn Văn Tàu, điều gây ấn tượng không chỉ là những nhiệm vụ nguy hiểm mà còn là khả năng tổ chức một mạng lưới có thể tồn tại lâu dài trong môi trường đặc biệt khắc nghiệt. Từ căn cứ Củ Chi đến những cơ sở trong nội đô Sài Gòn, từ người giao liên đến những điệp viên nằm sâu trong bộ máy đối phương, mỗi mắt xích đều góp phần duy trì dòng thông tin phục vụ cuộc kháng chiến.
Và có lẽ chính ở đó, câu chuyện về Tư Cang trở nên đặc biệt. Ông không phải người duy nhất làm nên những thành công của H.63, nhưng ông là người đứng ở vị trí tổ chức và chỉ huy một mạng lưới mà trong đó có nhiều cán bộ tình báo nổi tiếng. Đằng sau tên tuổi Tư Cang là cả một tập thể những con người đã chấp nhận sống một cuộc đời thầm lặng, giữ bí mật đến cùng và đặt nhiệm vụ với Tổ quốc lên trên sự an toàn của chính mình.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày Sài Gòn còn chìm trong chiến tranh. Những căn cứ bí mật, những đường dây liên lạc và những cuộc gặp trong bóng tối giờ đã trở thành ký ức lịch sử. Nhưng câu chuyện về Tư Cang và H.63 vẫn giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm về một mặt trận đặc biệt của cuộc kháng chiến: nơi chiến thắng đôi khi bắt đầu từ một mẩu tin nhỏ, một cuộc gặp kín đáo và sự kiên định của những con người mà tên tuổi nhiều năm chỉ tồn tại sau những bí danh.
