Tư tưởng chủ đạo của Phan Bội Châu về giáo dục yêu nước và ý nghĩa lịch sử

(LLCT) -Tư tưởng của Phan Bội Châu về giáo dục rất sâu sắc, nhất là tư tưởng về triết lý giáo dục yêu nước. Tư tưởng coi “giáo dục là sinh mệnh của quốc dân”, “giáo dục là cái khuôn đúc người”, “giáo dục là cái gốc để gây dựng nền chính trị” trong triết lý giáo dục yêu nước của Phan Bội Châucó ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệp giáo dục ở Việt Nam hiện nay.

Lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam đã ghi danh biết bao tấm gương chói lọi của các nhà tư tưởng và yêu nước tiêu biểu làm nên hào khí dân tộc, làm rạng danh non sông, đất nước. Trong các nhà yêu nước ấy có Phan Bội Châu (1867 - 1940) - một chí sĩ, nhà tư tưởng lớn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, người đại diện cho tư tưởng lấy giáo dục làm nội dung trọng yếu, là một trong những phương thức để giải phóng dân tộc, giải phóng con người. Triết lý giáo dục yêu nước của ông với các nguyên tắc chỉ đạo như: “giáo dục là sinh mệnh của quốc dân”(1), “giáo dục là cái khuôn đúc người”, “giáo dục là cái gốc để gây dựng nền chínhtrị”(2), được coi là những quan điểm cốt lõi trong đường lối duy tân, phát triển giáo dục trong công cuộc giải phóng dân tộc khỏi sự áp bức, lầm than. 

Triết lý giáo dục yêu nước của ông là sản phẩm của những điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội - tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Đồng thời, đó cũng là kết quả của những suy ngẫm, trăn trở trước thời cuộc trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến của một trái tim nhiệt huyết, giàu lòng nhân ái, đầy chất nhân văn, một trí tuệ uyên bác và khát vọng canh tân đất nước. 

Tổng Bí thư Lê Duẩn đã viết: “Lúc còn thanh niên, mỗi lần đọc thơ Phan Bội Châu, tôi thấy trong lòng có cái gì náo nức, như thúc giục lòng mình xông lên làm một điều gì cho Tổ quốc. Đó thực sự là những bài thơ tác giả viết ra từ bầu nhiệt huyết, bằng tất cả óc tim”(3).

1. Tư tưởng của Phan Bội Châu về triết lý giáo dục yêu nước

Giáo dục là sinh mệnh của quốc dân

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, truyền thống hiếu học đã thấm sâu vào trong tư tưởng của mọi thời đại, là động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển giáo dục, góp phần đào tạo nên những bậc hiền tài - “nguyên khí của quốc gia”. Sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước lầm than, nô lệ dưới ách thống trị của đế quốc, thực dân, Phan Bội Châu sớm có tư duy chính trị, nhận thức được nhu cầu giải phóng dân tộc và canh tân đất nước để mang lại cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc cho nhân dân. Là một nhà nho yêu nước, đồng thời là một nhà hoạt động chính trị, Phan Bội Châu có điều kiện tiếp cận nhiều với tân thư, tân văn, lại thêm hiểu biết văn hóa Đông - Tây, kiến thức của ông ngày càng được mài sắc, tình cảm của ông ngày càng sâu nặng. Ông đau xót trước tình cảnh đất nước bị nô lệ, đồng bào lầm than và phẫn uất trước những điều hủ bại trong tư tưởng phong kiến. Theo ông, hoạt động chính trị chỉ có thể đạt được hiệu quả cao thông qua giáo dục và để cứu nước, cứu dân thì không thể khác, phải coi“giáo dục là sinh mệnh của quốc dân”, giáo dục là một con đường giải phóng dân tộc. 

Để làm rõ khái niệm “giáo dục”, Phan Bội Châu cho rằng: “Chữ “giáo dục” cũng có hai nghĩa: khơi dắt trí khôn, mở rộng tai mắt, gọi bằng “giáo”; điêu luyện chân tay, nuôi nấng thể lực gọi bằng “dục”. Chữ “dục” có nghĩa là nuôi. Gần đây, học mới có ba chữ “dục”: nuôi đức tính là đức dục; nuôi trí khôn là trí dục; nuôi chất mạnh là thể dục”(4). Phân tích sâu hơn khái niệm “giáo dục” từ phương thức thực hiện cho đến bản chất của giáo dục, nhằm trang bị cho mọi người hiểu được vị trí, vai trò và tầm quan trọng của lĩnh vực này, Phan Bội Châu phân tích một cách cụ thể, chi tiết: ““Giáo” vẫn là dạy, nhưng chẳng những dạy bằng lời nói, mà lại phải dạy bằng tâm thân. “Dục” vẫn nghĩa là nuôi, nhưng chẳng những nuôi ở hình thức, mà lại phải nuôi đến cả tinh thần”(5).

“Giáo dục là sinh mệnh của quốc dân” vừa thể hiện cô đọng nhất vị trí trọng yếu của giáo dục ở một quốc gia, vừa cô đúc một triết lý giáo dục yêu nước sâu sắc. Lòng yêu nước luôn luôn được Phan Bội Châu lồng ghép, đan xen trong tư tưởng về giáo dục. Những quan điểm, nguyên tắc giáo dục tạo thành triết lý giáo dục của Phan Bội châu. Triết lý giáo dục ấy là triết lý giáo dục yêu nước. Ông đã khơi dậy lòng yêu nước trong nhân dân bằng triết lý giáo dục yêu nước. Giáo dục luôn gắn liền với sinh mệnh, sự tồn vong và thịnh suy của một dân tộc. Đó là muốn “quốc dân nên quốc dân, tất trước phải giáo dục, một ngày không giáo dục là một ngày không quốc dân, bảo rằng quốc dân nhờ giáo dục mà sống”(6).

Bằng sự quan sát tinh tường và trải nghiệm của mình, ông cho rằng, có hai nguyên nhân làm cho quốc dân suy kiệt, yếu hèn, đó là “bụng đói và óc đói”, trong đó, “chết bằng óc đói” thì gây nên thảm họa gấp bội lần so với “chết bằng bụng đói”. Cho nên: “Cái họa chết bằng óc đói, thiệt hại hơn cái chết bằng bụng đói không biết baonhiêu! Bây giờ muốn tránh cái họa ấy, chẳng gì cần hơn giáo dục. Giáo dục chính là phương thuốc thánh để bổ óc, chẳng bao giờ giáo dục chết mà quốc dân sống; chẳng bao giờ giáo dục mất mà quốc dân còn, mà chẳng bao giờ giáo dục suy mà quốc dân thịnh được”(7). Theo Phan Bội Châu, một dân tộc mà thiếu giáo dục thì dân tộc ấy không thể phát triển được, mà chỉ là ở thời đại mông muội mà thôi.

Giáo dục là phương thuốc hiệu quả nhất để bổ óc, biện pháp hữu hiệu nhất để nâng cao trình độ dân trí nhằm ý thức được vận mệnh của đất nước, của dân tộc, từ đó đóng góp sức mình vào sự phát triển của đất nước, dân tộc. Giáo dục góp phần mở mang dân trí, chấn hưng dân khí, phát triển dân sinh. Giáo dục là cơ sở, là chất liệu tinh thần của mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. 

Khi tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến mất nước, Phan Bội Châu cho rằng, dân ta phải chìm đắm trong vòng nô lệ là bởi: “Chỉ có người Pháp lấy nước ta mà không lo điều này, vì nó may gặp người nước ta ngu và yếu mà thôi!”(8). Do đó, phương thuốc tốt nhất để trị được hai căn  bệnh này, đó chính là giáo dục. Thực tế chứng minh rằng, không một sự giàu sang hay thịnh vượng, thành công hay vinh quang nào của một quốc gia mà không có đóng góp của giáo dục thông qua việc học tập tri thức và rèn luyện nhân cách của con người, những chủ nhân quyết định vận mệnh và xu hướng phát triển của bản thân quốc gia đó. 

Giáo dục là cái khuôn đúc người

Trong Tân Việt Nam (năm 1907), Phan Bội Châu khẳng định: “giáo dục là cái khuôn đúc người”. Công việc giáo dục là cần thiết cho mọi người, vào mọi lúc, mọi nơi, mọi thời điểm. Cho nên mục tiêu hàng đầu của giáo dục là giúp con người ta thành người, dạy con người ta làm người, từ đó góp phần vào sự phát triển đất nước, dân tộc. 

Đánh giá rất cao tầm quan trọng của giáo dục đối với từng cá nhân và cộng đồng xã hội, cũng như đối với cả một dân tộc, ông cho rằng: “giáo dục không thể một ngày nào thiếu được”(9). Lo cho sự sống là phải lo giáo dục, giáo dục tâm hồn - giáo dục trí tuệ, giáo dục tinh thần - giáo dục thể chất, giáo dục đạo đức - giáo dục văn hóa,... Nhờ có giáo dục mà con người sinh ra mới thành người: “dần dần mới thành nhân”. Thông qua giáo dục, con người mới lĩnh hội được các tri thức về tự nhiên, xã hội và chính mình, về các mối quan hệ xã hội đan xen chằng chịt với nhau, trên cơ sở đó hình thành nên một thế giới quan, một nhân sinh quan, một lý tưởng sống tích cực, tiến bộ. Thông qua giáo dục, con người ngày càng được hoàn thiện cả về năng lực và phẩm chất của mình, từ đó hoàn thiện nhân cách và bản chất của mình. 

Con người là chủ thể của lịch sử, đồng thời cũng là sản phẩm của lịch sử, là nhân tố quyết định sự vận động, phát triển của xã hội. Theo đó, mọi quá trình lịch sử phải thông qua hoạt động của con người; và thông qua các quá trình lịch sử mà con người ngày càng hoàn thiện các năng lực, các thuộc tính, phẩm chất, bản chất của mình. Quá trình hình thành, phát triển của con người, phần nhiều là do giáo dục mà nên.

Không phải ngẫu nhiên, Hồ Chí Minh khẳng định cái quyết định đến bản chất con  người là yếu tố xã hội, là môi trường giáo dục: “Ngủ thì ai cũng như lương thiện/ Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền/ Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn/ Phần nhiều do giáo dục mà nên”(10).

Với Phan Bội Châu, “giáo dục là cái khuôn đúc người”. Nhưng giáo dục với tính cách là một trong các hình thái ý thức xã hội, là sự phản ánh tồn tại xã hội trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.