TỪ VĨNH LINH ĐẾN TRỊ THIÊN – HÀNH TRÌNH CÒN DANG DỞ

Có những kết quả ban đầu không khép lại một câu hỏi khoa học. Trái lại, chúng mở ra những câu hỏi mới và thôi thúc người nghiên cứu tiếp tục đi xa hơn.

Sau chuyến nghiên cứu thực địa tại Vĩnh Linh, đoàn của Giáo sư Đặng Văn Ngữ có những kết quả ban đầu đáng chú ý từ việc nghiên cứu thoa trùng sốt rét trong tuyến nước bọt muỗi nhiễm tự nhiên và theo dõi nhóm người tham gia thử nghiệm.

Những kết quả ấy không thể thay thế cho các nghiên cứu quy mô lớn, nhưng đã góp phần củng cố mối quan tâm của Giáo sư đối với hướng nghiên cứu vắc xin thoa trùng sốt rét.

Khi trở về Hà Nội vào cuối tháng 9/1966, ông tiếp tục đề xuất được vào chiến trường Trị Thiên – Huế để nghiên cứu và tìm cách phục vụ trực tiếp công tác phòng chống sốt rét cho bộ đội, nhân dân ở vùng lưu hành bệnh nặng.

Đề xuất ấy không được chấp thuận ngay. Theo các bài viết hồi cứu về cuộc đời ông, việc một nhà khoa học đầu ngành, đã có tuổi, muốn đi vào vùng chiến sự đặt ra nhiều mối lo ngại về an toàn. Nhưng Giáo sư vẫn kiên trì trình bày nguyện vọng của mình.

Cuối cùng, ông được chấp thuận vào chiến trường và khẩn trương tổ chức đoàn công tác.

Theo hồi ức của bác sĩ Trần Thị Lịch được đăng trên Báo Sức khỏe và Đời sống, đoàn vào chiến trường sau đó gồm 12 người, trong đó có 7 nam và 5 nữ.

Mục tiêu của chuyến đi không chỉ là tiếp tục một nghiên cứu trong điều kiện thực địa. Đó còn là mong muốn đưa công việc nghiên cứu đến gần hơn với nhu cầu phòng chống sốt rét tại chiến trường.

Từ góc nhìn ngày nay, chúng ta cần phân biệt rõ hai điều: nghiên cứu của Giáo sư Đặng Văn Ngữ là một nỗ lực tiên phong trong bối cảnh lịch sử cụ thể; còn việc phát triển vắc xin sốt rét có hiệu quả và được khuyến nghị sử dụng rộng rãi đòi hỏi nhiều thập kỷ nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá của cộng đồng khoa học quốc tế.

Không nên coi kết quả sơ bộ tại Vĩnh Linh là bằng chứng rằng một loại vắc xin hoàn chỉnh đã được tạo ra. Giá trị lịch sử của công trình nằm ở câu hỏi nghiên cứu, cách tiếp cận thực địa và quyết tâm tìm kiếm giải pháp trong hoàn cảnh chiến tranh.

Giáo sư Đặng Văn Ngữ không có cơ hội đi hết con đường mình mong muốn. Nhưng những nỗ lực của ông cho thấy một điều: khoa học có thể bắt đầu từ những điều kiện rất thiếu thốn, miễn là người làm khoa học có câu hỏi đúng, có phương pháp nghiêm túc và kiên trì tìm kiếm lời giải.

Hành trình từ Vĩnh Linh đến Trị Thiên vì thế không chỉ là hành trình địa lý. Đó còn là hành trình theo đuổi một mục tiêu chưa hoàn thành.