Tuổi 20 trên những con đường huyền thoại

Tôi trở lại thăm những tuyến đường Trường Sơn trên đất Quảng Bình trong những ngày tháng năm lịch sử. Đã 53 năm kể từ khi khai sinh ra đường Trường Sơn chi viện cho chiến trường miền Nam, tôi vẫn như nghe thấy đâu đây giữa hồn thiêng sông núi Quảng Bình, những cô gái, chàng trai tuổi mười tám, đôi mươi đang ngày đêm mở đường…

Họ ngã xuống trên những con đường ra trận, nơi họ từng sống, chiến đấu. Còn đó nhiều câu chuyện kể về họ, rằng trong những đêm trăng sáng, khắp núi rừng Trường Sơn vang lên từng hồi kẻng thúc giục, tiếng gọi nhau, tiếng bước chân rầm rập, tiếng cuốc xẻng, tiếng trêu đùa nhau và cả tiếng cười trẻ trung, giòn tan dội vào vách đá.

“Tháng 6 năm 1971, tám thanh niên xung phong (TNXP) quê quán ở huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa cùng hàng nghìn TNXP khác tình nguyện vào chiến đấu và phục vụ chiến đấu trên đất lửa Quảng Bình. Họ được biên chế vào Đội 163, Ban 67 phụ trách cung đường 20- Quyết Thắng”.

Năm 1965, lực lượng vận chuyển bằng cơ giới của Đoàn 559, bộ đội Trường Sơn thường xuyên phải chịu cảnh ngập lụt tại túi nước Xiêng Phan (Lào), từ Pắc Pha Năng tới bản Na Nô- Na Nhom có chỗ ngập sâu tới 6 mét, nhiều lúc kẹt lại hàng trăm xe. Cần phải có một tuyến đường khác từ bến phà Xuân Sơn, vượt tây Trường Sơn qua Lùm Bùm kết nối với đường 128 rồi nhập vào đường 9.

Thực hiện chủ trương này, đúng ngày 30 Tết Bính Ngọ, năm 1966, Bộ Tư lệnh Đoàn 559 phát lệnh khởi công chiến dịch mở đường mang tên “Chọc thẳng Trường Sơn, mở đường thắng lợi”. 4.800 cán bộ, chiến sỹ căng ra trên mặt đường, sau 77 ngày đêm lao động khẩn trương, tuyến đường hoàn thành. Tham gia làm đường, chiến đấu, phục vụ chiến đấu cho tuyến đường luôn thông suốt là bộ đội, TNXP tuổi đời mười tám, đôi mươi. Phát hiện ra đường 20, đế quốc Mỹ điên cuồng tập trung mọi phương tiện chiến tranh hiện đại nhằm hủy diệt con đường, mà thời điểm ác liệt nhất diễn ra trong năm 1972. Khúc ca bi tráng của những liệt sỹ TNXP tại hang Tám Cô xảy ra vào thời gian này.

Chiều ngày 14-11-1972, máy bay B.52 ném bom rải thảm dọc tuyến đường 20. Tiểu đội TNXP 163 của Ban 67 đang bám trụ đường gồm các anh chị: Nguyễn Văn Huệ, Trần Thị Tơ, Lê Thị Lương, Hoàng Văn Vụ, Nguyễn Văn Phương, Đỗ Thị Loan, Nguyễn Mậu Kỷ, Lê Thị Mai chạy vào một hang đá bên đường trú ẩn. Cả quãng đường qua km 16 bị bom cày nát.

Sau một loạt bom làm năm chiến sĩ pháo binh hy sinh trước cửa hang và cùng lúc đó một tảng đá nặng hàng nghìn tấn trên cao đổ ập xuống bịt kín miệng hang... Đồng đội tìm mọi cách để cứu các anh chị ra nhưng đều bất lực, chỉ có một giải pháp duy nhất là luồn ống nhựa qua kẻ nứt rồi đổ cháo loãng vào với chút hy vọng mong manh, kéo dài sự sống cho họ. Cách nhau một vách đá, nghe rõ tiếng kêu cứu trong hang vọng ra... Tiếng kêu yếu dần, đến ngày thứ 9 thì chìm vào im lặng. Lời cuối cùng đồng đội thoáng nghe là tiếng của một cô gái tha thiết gọi “mẹ ơi!”.

Nhiều lần tôi đưa các đoàn đến thăm hang Tám Cô, và không ít lần khách thắc mắc: “Sao lại gọi hang Tám Cô, trong lúc đó những người hy sinh trong hang đá này gồm bốn nam và bốn nữ?”. “Trên đường 20- Quyết Thắng có những sự trùng hợp đến lạ kỳ. Trước thời điểm các anh chị hy sinh thì hang đá đã là nơi trú ẩn của một tiểu đội nữ TNXP, bộ đội hành quân vào Nam đặt tên hang tám cô gái, gọi mãi thành quen, thành thân thiết. Khi 8 TNXP quê huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa mất cũng chính tại hang đá này, đồng đội các anh, các chị không muốn đổi tên. Và thế... hang Tám Cô trường tồn mãi đến hôm nay cạnh Đền tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ đường 20- Quyết Thắng”.

Trong lòng hang, trên bàn thờ của tám TNXP quanh năm nghi ngút khói hương, có một tấm đá hoa cương khắc dòng chữ tưởng nhớ: “Khi còn đặt bước chân trên mọi nẻo đường của Tổ quốc, chúng tôi không bao giờ quên sự hy sinh cao cả của các cô, những cô gái thanh niên xung phong. Cầu cho các cô được vĩnh hằng!”. Phía ngoài cửa hang, trên một viên đá được lấy từ quê hương Hoằng Hóa vào, những người lính Trường Sơn một thời khói lửa tri ân cùng họ: “Mỗi ngã đường nơi đây không chỉ được mở bằng xương máu và mất mát, đó còn là sự hy sinh thầm lặng của tuổi thanh xuân... Xin gửi tới anh chị, những thanh niên xung phong lời tri ân sâu sắc...”.

Trong 10 năm chống Mỹ cứu nước, tỉnh Quảng Bình có trên 20 nghìn TNXP, cùng với lực lượng TNXP cả nước họ có mặt trên những con đường huyết mạch: đường 15A, đường 16- Thống Nhất; đường 20- Quyết Thắng, đường 10, đường 12A...

Tướng Đồng Sỹ Nguyên, Tư lệnh Đoàn 559 khẳng định: "Thời điểm lịch sử cả dân tộc tham gia vào cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai, thời điểm khốc liệt nhất của cuộc chiến, thời khắc cam go ác liệt nhất, TNXP trở thành một đội quân được huy động nhanh nhất, đông đảo nhất, vừa trực tiếp chiến đấu vừa phục vụ chiến đấu, giữ vững những tuyến đường chi viện cho chiến trường. Ở Quảng Bình, TNXP đi vào huyền thoại gắn liền với những địa danh: Khe Ve, Khe Tang, Cổng Trời, Cha Lo, đèo Đá Đẽo, phà Long Đại, đường 20- Quyết Thắng, đường 16- Thống Nhất...".

Tôi bần thần dừng bước trên quốc lộ 12A của thời kỳ đổi mới, con đường rộng thoáng trực chỉ lên cửa khẩu quốc tế Cha Lo chung với nước bạn Lào. Ở bản Y Leng, xã Dân Hóa, huyện Minh Hóa, phía tay trái có một ngọn đồi mang cái tên thật đẹp: đồi Cha Quang! Quá khứ ưng ức ngược về: Cha Quang trong 47 ngày đêm (từ 18- 5 đến 3- 7- 1966) hàng nghìn tấn bom đạn Mỹ trút xuống với mục đích huỷ diệt con đường.

Trong lửa đạn, câu khẩu hiệu “Máu C759 có thể đổ nhưng đường của C759 không thể tắc” trở thành phương châm hành động cho những người bám trụ tại cung đường này. Họ là những người con ưu tú của đất lửa Quảng Bình!

Máu Đại đội TNXP 759 đã đổ... Ngày 3-7-1966 là một ngày bi tráng nhất của TNXP C759 trên đường 12A. 14 giờ chiều, máy bay Mỹ bất ngờ thay đổi cách đánh dội bom đạn cày nát đồi Cha Quang làm đất đá đổ sập xuống đội hình C759 và bộ đội công binh đang làm nhiệm vụ.

Ngoài một số bộ đội hy sinh và bị thương, các thành viên C759 kịp thời đào bới và cứu được chị Nguyễn Thị Sâm, bảy TNXP còn lại vẫn bị chôn vùi trong đất đá. Tình thế cấp bách, hàng trăm xe vận tải bị ùn tắc, nếu tiếp tục tìm kiếm thi hài đồng đội mà không nhanh chóng giải phóng đường, đoàn xe sẽ trở thành mục tiêu tiếp tục của máy bay Mỹ, thiệt hại lớn gấp vạn lần. Nén đau thương, TNXP Đại đội 759 quyết tâm thông đường cho xe qua vừa tiếp tục tìm kiếm thi hài đồng đội.

Đêm của ba ngày sau, C759 tìm thấy hai đồng đội Nguyễn Thị Thường và Cao Thị Thường, đến ngày 11- 7- 1966, sáu liệt sỹ đã về trong vòng tay đồng đội. Riêng liệt sỹ Trần Văn Trường mãi an nghỉ dưới lòng đường, linh hồn anh vững vàng độ trì cho những chuyến xe lăn bánh vô Nam. Cho đến năm 1971, khi máy ủi thi công hạ thấp độ dốc mặt đường mới phát hiện ra thi thể liệt sỹ Trần Văn Trường.

Đồi Cha Quang từ đó có thêm một cái tên, nếu ai còn nhớ xin tri ân: Đồi 37! Bây giờ, dưới chân đồi 37 hình thành một nhà bia tưởng niệm- di tích lịch sử cấp quốc gia, vinh danh tên tuổi bảy liệt sỹ TNXP C759 gồm: Cao Xuân Châu, Nguyễn Thị Thường, Trần Văn Trường, Trần Trọng Khuyến, Cao Thị Thường, Nguyễn Khắc Hiếu, Đinh Tân Thành.

Tháng năm về với những tuyến đường Trường Sơn. Nén tâm nhang tri ân các anh chị... mãi mãi tuổi hai mươi với đất lửa Quảng Bình.

Ngô Thanh Long