TUỔI HAI MƯƠI_MỘT NGỌN LỬA

Câu chuyện từ Đức Phổ về người nữ bác sĩ đã gửi lại thanh xuân cho đất nước. Có những trang giấy đã đi qua hơn nửa thế kỷ mà vẫn nóng như vừa được viết bằng lửa. Có những dòng chữ tưởng đã chìm xuống cùng năm tháng, nhưng càng đọc lại càng thấy một tuổi trẻ hiện lên – trong trẻo, dữ dội và bất khuất. Và có một cô gái tuổi hai mươi đã đi vào lịch sử không phải bằng những điều lớn lao được chuẩn bị sẵn, mà bằng chính những ngày tháng sống hết mình giữa chiến tranh.

Tên chị là Đặng Thùy Trâm. Sinh ra và lớn lên trong một gia đình trí thức, tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1966, chị đứng trước một tương lai mà nhiều người trẻ cùng thời có thể mơ ước: trở thành giảng viên, làm việc tại một bệnh viện lớn, được sống và làm nghề giữa thủ đô. Nhưng chị đã chọn một con đường khác. Năm 1967, sau hành trình dài vào Nam, chị đến Quảng Ngãi và được phân công phụ trách Bệnh xá Đức Phổ. Từ Hà Nội đến Quảng Ngãi là một hành trình dài. Nhưng có lẽ hành trình lớn nhất không nằm ở những con đường chị đã đi qua, mà nằm ở quyết định của một người con gái trẻ khi đặt tuổi thanh xuân của mình trước một câu hỏi lớn: sống cho riêng mình hay sống cho một điều lớn hơn bản thân? Chị đã chọn phía trước hai chữ Tổ quốc. Từ cuộc sống bình yên của một thiếu nữ, chị bước vào nơi bom đạn. Từ một bác sĩ trẻ, chị trở thành người giữ lấy sự sống cho những thương binh giữa một chiến trường mà cái chết luôn rình rập phía sau mỗi tiếng động.

Chiến tranh phủ lên núi rừng một màu khắc nghiệt. Tiếng bom có thể đến bất cứ lúc nào. Những căn hầm trở thành nơi trú ẩn. Những cánh rừng vừa là nơi che chở, vừa có thể trở thành chiến trường. Bệnh xá Đức Phổ cũng không phải một bệnh viện đúng nghĩa. Đó là những địa điểm dã chiến giữa núi rừng, nơi các y bác sĩ và cán bộ bệnh xá phải liên tục thay đổi vị trí để tránh những trận càn. Khi khu vực bệnh xá bị đánh phá ác liệt vào tháng 4 năm 1969, chị cùng cán bộ, nhân viên bệnh xá chuyển đến Hố Bầu Tây, thuộc thôn Nước Đang, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ để tiếp tục bám trụ và cứu chữa thương binh, nhân dân. Đức Phổ – mảnh đất miền Trung từng oằn mình dưới những trận càn – đã trở thành nơi lưu giữ những năm tháng đẹp nhất và cũng đau đớn nhất của tuổi trẻ Đặng Thùy Trâm.

Nhưng câu chuyện về chị không bắt đầu bằng ngày chị hy sinh. Nó bắt đầu từ những trang nhật ký. Cuốn nhật ký nhỏ, những trang giấy đã ngả màu theo thời gian, từng nằm lại giữa chiến trường sau một trận càn. Một người lính Mỹ nhặt được nó bên thi thể người nữ bác sĩ Việt Nam. Đáng lẽ những trang giấy ấy có thể bị đốt đi. Đáng lẽ một cuốn sổ nhỏ giữa chiến tranh chẳng có gì đủ sức níu giữ một người đang đứng ở phía bên kia chiến tuyến. Nhưng nó đã không bị đốt. Một lời nhắc nhở vang lên: “Đừng đốt, trong đó đã có lửa!” Một câu nói ngắn. Nhưng có lẽ không ai ngờ rằng nó sẽ trở thành lời tiên tri cho hành trình của cuốn nhật ký. Người viết đã nằm xuống nhưng ngọn lửa trong những trang giấy thì không. Nó vượt qua chiến tuyến, vượt qua hận thù, vượt qua đại dương, vượt qua hơn ba mươi năm của một cuộc đời để rồi trở về với đất nước. Để một người chưa từng sống trong chiến tranh hôm nay vẫn có thể đọc được những dòng chữ của một người con gái đã hy sinh từ khi tuổi đời còn rất trẻ. Điều kỳ lạ nhất của lịch sử đôi khi không nằm ở những chiến thắng vang dội.  Mà nằm ở chỗ một con người có thể đã chết từ rất lâu nhưng tiếng nói của họ vẫn đủ sức lay động những người đang sống.

Đặng Thùy Trâm đến Đức Phổ khi tuổi đời còn rất trẻ, phía sau chị là Hà Nội, phía trước chị là chiến trường. Một bên là cuộc sống bình yên của tuổi trẻ. Một bên là những cánh rừng, những trạm xá dã chiến, những thương binh và những trận bom có thể ập xuống bất cứ lúc nào. Chị đã chọn phía trước. Đức Phổ năm ấy không phải là một địa danh bình yên. Đó là nơi đất và người cùng chịu đựng chiến tranh. Trong điều kiện thiếu thốn đủ bề, bệnh xá chỉ là những căn hầm giữa núi rừng. Thuốc men khan hiếm, dụng cụ y tế sơ sài, nhưng ngày nào chị cũng tận tình cứu chữa thương binh và chăm sóc người dân. Có những ca phẫu thuật phải thực hiện dưới ánh đèn dầu yếu ớt, bên ngoài bom đạn vẫn nổ không ngớt. Dẫu vậy, chị chưa bao giờ nghĩ đến việc rời bỏ nhiệm vụ và yếu đuối, sợ sệt một tí nào. Trong cuốn nhật ký của mình, chị từng viết: "Đời phải trải qua giông tố nhưng không được cúi đầu trước giông tố." Đó không chỉ là lời tự nhắc nhở bản thân mà còn là nguồn động viên đối với đồng đội trong những năm tháng chiến tranh gian khổ. Những đôi tay và một ý chí không chịu đầu hàng cái chết. Nơi ấy, ranh giới giữa sự sống và cái  chết mỏng đến mức một tiếng bom cũng có thể xóa nhòa. Những thương binh được đưa về trong tiếng bước chân vội vã. Có người còn tỉnh. Có người đã mê man. Có người mang trên mình những vết thương mà người bình thường chỉ nhìn thấy thôi cũng đủ khiếp sợ. Còn người bác sĩ trẻ phải đứng đó. Không được phép quay mặt. Không được phép buông tay. Không được phép nói rằng mình sợ. Bởi phía trước chị là một con người đang cần được cứu và phía sau chị là cả một niềm tin.

Đặng Thùy Trâm đã làm công việc ấy giữa những ngày mà nghề y không chỉ là chữa bệnh. Đó là cuộc giằng co với tử thần. Mỗi ca cấp cứu là một lần giành lại sự sống. Mỗi thương binh được cứu là một lần chiến thắng cái chết. Mỗi người không thể cứu được lại trở thành một vết thương nằm sâu trong trái tim người bác sĩ. Có những mất mát không thể ghi hết bằng mực. Có những nỗi đau chỉ có thể nằm lại trong im lặng. Và có những đêm, giữa rừng sâu, người nữ bác sĩ trẻ có lẽ chỉ còn biết tự mình nuốt nước mắt để ngày mai tiếp tục đứng dậy. Bởi chiến tranh không cho phép tuổi trẻ được yếu đuối quá lâu.

Trong những trang nhật ký ấy, Đặng Thùy Trâm không chỉ là một nữ bác sĩ. Chị là một cô gái. Một cô gái biết nhớ mẹ. Biết nhớ Hà Nội. Biết yêu. Biết buồn. Biết đau trước cái chết của đồng đội. Biết có những phút giây mệt mỏi đến muốn gục xuống. Chính những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại làm nên vẻ đẹp lớn lao của chị. Bởi người anh hùng không phải là người không có nước mắt. Người anh hùng là người có thể khóc mà vẫn bước tiếp. Không phải người không biết sợ mà là người biết sợ nhưng không để nỗi sợ quyết định mình sẽ sống như thế nào. Đặng Thùy Trâm đã sống như thế. Giữa chiến tranh, chị vẫn giữ được phần người dịu dàng nhất. Và chính sự dịu dàng ấy lại khiến lòng can đảm trở nên dữ dội hơn.

Có lẽ điều khiến tuổi trẻ hôm nay day dứt nhất khi đọc câu chuyện về Đặng Thùy Trâm chính là hai chữ “tuổi hai mươi”. Tuổi hai mươi của thế hệ hôm nay có những giảng đường, những kỳ thi, những cuộc hẹn, những dự định nghề nghiệp, những chuyến đi và những giấc mơ còn chưa gọi thành tên. Tuổi hai mươi của Đặng Thùy Trâm lại có những ca cấp cứu giữa rừng, những đêm không ngủ, những tiếng bom xé trời và những đồng đội lần lượt nằm xuống. Cùng là tuổi hai mươi nhưng hai thế hệ đứng ở hai phía của lịch sử. Một thế hệ phải chiến đấu để giành lấy hòa bình. Một thế hệ được sinh ra trong hòa bình. Khoảng cách ấy hơn nửa thế kỷ nhưng món nợ của thế hệ sau với thế hệ trước thì chưa bao giờ cũ. Bởi nếu không có những người trẻ ngày ấy, sẽ không có những ngày bình yên hôm nay.

Ngày 22 tháng 6 năm 1970. Đặng Thùy Trâm hy sinh. Tuổi hai mươi của chị dừng lại giữa chiến trường Đức Phổ. Một người con gái Hà Nội không trở về. Một người bác sĩ trẻ không kịp nhìn thấy ngày đất nước thống nhất. Một cuộc đời đang ở phía trước bỗng khép lại. Chiến tranh đã cướp đi của chị những năm tháng đáng lẽ thuộc về một đời ngườin nhưng chiến tranh không thể cướp đi tất cả. Bởi chị đã để lại một thứ mà đạn bom không thể hủy diệt. Lý tưởng chị để lại những trang nhật ký. Để lại tình yêu dành cho quê hương. Để lại tình thương dành cho đồng đội. Để lại hình ảnh một người trẻ dám sống, dám chịu đựng và dám hy sinh cho điều mình tin là đúng. Và trên hết, chị để lại một ngọn lửa. Ngọn lửa ấy đã đi ra khỏi chiến trường. Đi qua năm tháng. Đi qua những người từng cầm cuốn nhật ký trong tay. Để hôm nay, nó tiếp tục cháy trong lòng những người chưa từng biết chiến tranh là gì. Đức Phổ hôm nay đã khác. Những nơi từng chìm trong tiếng bom đã có những con đường mới. Những cánh rừng từng che chở cho trạm xá dã chiến vẫn tiếp tục xanh. Cuộc sống đã đi qua những vết thương của lịch sử nhưng có những điều không nên bị phủ lấp bởi sự bình yên. Đó là ký ức. Bởi một vùng đất chỉ thực sự bình yên khi những người đang sống biết mình đã được bình yên bằng cách nào. Đức Phổ không chỉ có những con đường của hiện tại. Trong lòng đất ấy còn có dấu chân của những người trẻ đã đi qua. Có những người đến rồi trở về. Có những người đến rồi mãi mãi nằm lại. Đặng Thùy Trâm thuộc về những người đã nằm lại. Nhưng câu chuyện của chị vẫn tiếp tục bước đi. Có thể thế hệ hôm nay sẽ không bao giờ phải sống trong tiếng bom. Đó là điều đáng mừng. Không ai mong chiến tranh trở lại để tuổi trẻ có cơ hội chứng minh lòng yêu nước.

Nhưng chính vì được sống trong hòa bình, tuổi trẻ hôm nay càng phải hiểu giá trị của hai chữ ấy. Không cần cầm súng để chứng minh lòng yêu nước. Có thể cầm sách. Cầm bút. Cầm lấy tri thức. Cầm lấy trách nhiệm. Cầm lấy những cơ hội mà đất nước trao cho mình. Nếu thế hệ Đặng Thùy Trâm đã dùng tuổi hai mươi để giữ lấy sự sống giữa chiến trường, thì thế hệ hôm nay phải biết dùng tuổi hai mươi để làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn. Nếu ngày ấy, người trẻ đứng trước câu hỏi “làm thế nào để bảo vệ Tổ quốc?”, thì hôm nay, câu hỏi có thể khác: Làm thế nào để xây dựng một đất nước xứng đáng với những người đã hy sinh? Câu trả lời không nằm ở những lời nói thật lớn. Nó nằm trong cách mỗi người trẻ học tập. Làm việc, sống tử tế, giữ gìn lịch sử, dám chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và không để tuổi trẻ trôi qua trong sự vô nghĩa.

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua. Người con gái tuổi hai mươi năm ấy đã hóa thành một phần ký ức của đất nước. Nhưng ngọn lửa trong cuốn nhật ký vẫn còn. Không phải ngọn lửa của chiến tranh mà là ngọn lửa của lý tưởng. Ngọn lửa của lòng yêu nước. Ngọn lửa của một tuổi trẻ biết mình sống vì điều gì. Từ Đức Phổ, ngọn lửa ấy đã đi rất xa. Đi qua những năm tháng khốc liệt. Đi qua những đường biên của chiến tranh. Đi qua những trang sách. Và cuối cùng dừng lại trong trái tim của những người trẻ hôm nay. Để nhắc rằng: Có một thế hệ đã từng đi qua tuổi hai mươi bằng máu và nước mắt. Có một thế hệ đã gửi lại thanh xuân ở những cánh rừng, những trạm xá và những chiến trường. Có một cô gái đã không trở về sau tuổi hai mươi của mình. Nhưng chính cô gái ấy lại giúp những người sinh ra trong hòa bình hiểu thế nào là một tuổi trẻ có ý nghĩa. Vì thế, câu chuyện về Đặng Thùy Trâm không nên khép lại ở ngày 22 tháng 6 năm 1970. Nó phải tiếp tục được kể.

Bởi khi một câu chuyện còn được kể, ký ức chưa chết. Khi một thế hệ còn biết cúi đầu trước sự hy sinh của thế hệ trước, lịch sử chưa bị lãng quên. Và khi ngọn lửa ấy còn được truyền từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, thì tuổi hai mươi của Đặng Thùy Trâm vẫn chưa bao giờ thực sự kết thúc.

Ở Quảng Ngãi hôm nay, tên Đặng Thùy Trâm không chỉ nằm trong những trang sách hay những câu chuyện được kể lại. Tên chị còn được trao cho một ngôi trường đào tạo những người làm nghề y: Trường Cao đẳng Y tế Đặng Thùy Trâm. Trường được thành lập năm 2013, mang tên người nữ bác sĩ như một sự ghi nhớ và tôn vinh những đóng góp của chị đối với ngành y, đối với quê hương và đất nước một điều thật đẹp. Ngày trước, Đặng Thùy Trâm đứng giữa rừng núi Quảng Ngãi để cứu chữa thương binh bằng những phương tiện ít ỏi. Ngày nay, dưới tên chị, những người trẻ tiếp tục học tập để trở thành những người làm công tác y tế. Ngày trước, chị dùng đôi bàn tay để giành giật sự sống giữa chiến tranh. Ngày nay, tên chị hiện diện trong một ngôi trường – nơi những thế hệ trẻ được học cách chăm sóc và bảo vệ sự sống. Có lẽ đó là một trong những cách đẹp nhất để một con người tiếp tục sống sau khi đã hy sinh. Không phải sống trong thân xác mà sống trong giá trị. Chị đã gửi lại tuổi hai mươi nơi Đức Phổ. Đất nước đã nhận lấy tuổi hai mươi ấy để đổi thành hòa bình. Thế hệ hôm nay nhận lấy hòa bình để viết tiếp tương lai. Ngọn lửa năm xưa không cần cháy bằng tiếng súng nữa. Nó chỉ cần cháy trong một thế hệ biết nhớ, biết yêu, biết sống và biết cống hiến. Và đó là cách một tuổi hai mươi đã nằm lại giữa thời hoa lửa tiếp tục sống – trong những tuổi hai mươi của ngày hôm nay.