TUỔI TRẺ GIỮA NHỮNG NGÀY KHÓI LỬA

Năm ấy, họ đều còn rất trẻ. Có người vừa rời ghế nhà trường. Có người vừa học xong một nghề. Có người còn chưa kịp nói lời yêu với cô gái mình thương. Có người vừa nhận được giấy báo nhập học. Nhưng rồi đất nước gọi tên họ. Và những chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi đã gác lại những ước mơ riêng, khoác ba lô lên đường. Chiến tranh lấy đi của họ những năm tháng đẹp nhất. Nhưng cũng chính trong những ngày khói lửa ấy, họ đã tìm thấy tình đồng đội, lòng yêu quê hương và một thứ tình cảm thiêng liêng mà sau này, dù đi qua bao nhiêu năm tháng, họ vẫn không thể quên.

Mùa hè năm ấy, sân trường đầy tiếng ve. Minh ngồi dưới gốc phượng, cầm trên tay một lá thư chưa viết xong. Cậu mới hai mươi tuổi. Ngày nhập ngũ đã đến gần. Minh có một người bạn thân tên Lan. Hai người học cùng lớp từ những năm cấp ba. Lan biết Minh sắp đi nhưng không hỏi nhiều. Chiều hôm ấy, Minh định viết cho Lan một lá thư.

Cậu viết: "Lan à, nếu sau này..." Rồi dừng lại. Cậu xé tờ giấy. Viết lại. "Lan, tôi đi một thời gian. Cậu nhớ giữ sức khỏe..." Lại xé. Cuối cùng, Minh không viết nữa.

Cậu tự nhủ: “Khi nào trở về, mình sẽ nói.”

Nhưng chiến tranh không bao giờ cho người ta biết trước ngày trở về.

Sáng hôm ấy, sân hợp tác xã đông người. Những thanh niên trong làng tập trung để lên đường. Mẹ Minh mang đến cho con một chiếc khăn tay.

- Mẹ chẳng có gì. Con cầm lấy.

Minh nhận khăn.

- Con đi bao lâu?

Mẹ nhìn con.

- Bao lâu cũng được. Miễn là con trở về.

Minh cười:

- Con sẽ về.

Mẹ không nói. Bà chỉ đưa tay sửa lại cổ áo cho con. Đó là lần cuối cùng bà được sửa cổ áo cho cậu con trai hai mươi tuổi.

Đơn vị của Minh có nhiều người cùng tuổi. Họ gọi nhau bằng những cái tên thân mật. Tuấn quê Nam Định. Sơn quê Thanh Hóa. Hòa quê Quảng Bình. Vinh quê miền Tây. Mỗi người một giọng nói. Một hoàn cảnh. Một ước mơ. Nhưng khi khoác lên mình bộ quân phục, họ trở thành đồng đội.

Đêm đầu tiên, cả nhóm nằm cạnh nhau.

Tuấn hỏi:

- Sau này hòa bình, các ông muốn làm gì?

Sơn nói:

- Tôi về cưới vợ.

Cả nhóm cười.

Hòa nói:

- Tôi muốn mở một cửa hàng sửa xe.

Vinh nói:

- Tôi về quê trồng lúa.

Minh im lặng.

Tuấn hỏi:

- Còn Minh?

Minh cười:

- Tôi muốn học tiếp. Học gì? Tôi chưa biết.

Cả nhóm cười.

Tuấn nói:

- Vậy hòa bình rồi tính. Không ai biết rằng những câu chuyện rất đỗi bình thường ấy sẽ trở thành ký ức quý giá nhất của tuổi trẻ.

Chiến tranh không giống những gì họ từng hình dung. Có những ngày hành quân rất dài. Có những đêm mưa kéo dài. Có những lúc phải chia nhau từng ngụm nước. Có khi cả đơn vị mệt đến mức vừa đặt ba lô xuống đã ngủ. Nhưng sáng hôm sau, họ lại đứng dậy. Không ai than phiền. Nếu một người mệt, người khác mang giúp ba lô.  Nếu một người bị thương, đồng đội tìm cách đưa đi. Nếu có thư nhà, người nhận thường đọc cho cả nhóm nghe. Một lá thư của mẹ. Một tin báo mùa màng. Một câu chuyện về đứa em nhỏ. Những điều bình thường ấy trở thành món quà tinh thần vô giá.

Sinh nhật Minh đến trong một đêm mưa. Không bánh. Không hoa. Không quà.

Tuấn lục trong ba lô lấy ra một viên kẹo.

- Quà sinh nhật.

Minh bật cười.

- Ông giữ lâu chưa? Giữ để ăn. Vậy sao cho tôi?

Tuấn nhún vai.

- Vì ông là bạn.

Minh chia viên kẹo thành nhiều phần. Mỗi người một chút. Họ ngồi bên nhau. Ngoài trời mưa rơi.

Tuấn nói:

- Sau này hòa bình, chúng ta phải gặp lại.

Minh gật.

- Nhất định. Có những lời hẹn được nói ra rất nhẹ nhàng. Nhưng người ta mang theo nó suốt đời.

Một buổi sáng, Sơn không còn trở về. Tin báo khiến cả nhóm im lặng. Sơn là người hôm trước còn nói về việc cưới vợ. Anh còn khoe với Minh:

- Hòa bình tôi sẽ về quê ngay. Minh nhìn chiếc ba lô của Sơn. Trong đó có một tấm ảnh gia đình. Một chiếc lược nhỏ. Một lá thư chưa gửi. Minh cầm lá thư lên. Không ai mở. Họ gửi lại cho gia đình.

Tuấn nói:

- Ít nhất gia đình phải biết Sơn vẫn nhớ nhà.

Minh gật đầu.

Đêm đó, không ai nói về tương lai. Họ chỉ ngồi bên nhau. Rất lâu.

Ở một tuyến khác, những cô gái thanh niên xung phong cũng đang sống những ngày tuổi trẻ của mình. Họ tên Hạnh, Mai, Thủy, Lan. Có người quê An Giang. Có người quê Kiên Giang. Có người từ những vùng quê xa xôi khác. Họ làm những công việc nặng nhọc. Đường hỏng thì sửa. Hàng hóa cần chuyển thì chuyển. Người bị thương cần chăm sóc thì họ có mặt. Có những ngày mưa kéo dài. Quần áo không kịp khô. Nhưng buổi tối, họ vẫn ngồi bên nhau kể chuyện quê nhà.

Hạnh thường nói:

- Sau này tôi về quê mở một tiệm may.

Mai cười:

- Tôi về trồng hoa.

Lan nói:

- Tôi chỉ muốn được ngủ một giấc thật dài.

Cả nhóm cười vang. Tuổi trẻ của họ vẫn có những ước mơ. Dù phía ngoài kia là khói lửa.

Một hôm, Minh nhận được thư mẹ.

Mẹ viết: "Cây xoài trước sân năm nay ra trái. Em con đã biết đi xe đạp. Mẹ vẫn khỏe. Con đừng lo."

Minh đọc đi đọc lại.

Tuấn hỏi:

- Nhà ông có cây xoài à? Có. Hòa bình về tôi đến ăn.

Minh cười:

- Ông nhớ mang quà. Được.

Tuấn nói rất tự nhiên. Nhưng sau đó, Minh mới biết Tuấn không còn cơ hội đến ăn xoài. Có những lời hẹn chỉ tồn tại trong ký ức.

Vinh quê Kiên Giang. Anh hay kể về quê mình. Về những cánh đồng. Về những con kênh. Về mùa nước nổi. Về mẹ.

Mỗi lần nhớ nhà, Vinh lại lấy chiếc khăn rằn ra lau mặt.

Minh hỏi:

- Mẹ ông cho à?

Vinh gật.

- Mẹ bảo mang theo. Sao các bà mẹ đều thích cho khăn?

Vinh cười:

- Vì khăn rẻ.

Minh cười theo.

Nhưng sau đó Vinh nói:

- Không. Vì đó là thứ gần nhất với quê nhà.

Minh nhớ mãi câu nói ấy.

Chiến tranh rồi cũng kết thúc. Nhưng không phải tất cả đều trở về. Minh trở về. Vinh trở về. Tuấn trở về. Nhưng Sơn không. Nhiều người khác cũng không. Ngày về làng, Minh đi qua sân trường cũ. Cây phượng vẫn còn. Nhưng cậu không còn là chàng trai ngồi dưới gốc cây năm nào. Minh tìm gặp Lan. Cô vẫn ở đó. Hai người đứng trước sân trường.

Lan hỏi:

- Minh còn nhớ lá thư ngày xưa không?

Minh ngạc nhiên.

- Sao cậu biết?

Lan cười:

- Vì cậu từng viết rồi lại xé.

Minh im lặng.

- Tôi chưa nói được điều muốn nói.

Lan hỏi:

- Bây giờ nói được chưa?

Minh nhìn cô.

Rồi cười.

- Tôi về rồi.

Lan cũng cười.

- Tôi biết.

Sau chiến tranh, Minh học tiếp. Ông trở thành giáo viên. Tuấn về quê làm nông. Vinh trở lại miền Tây. Những cô gái thanh niên xung phong năm nào trở thành những người mẹ. Những người từng ngồi bên nhau trong đêm mưa nay tóc đã bạc. Cuộc sống của họ không có gì đặc biệt. Họ làm ruộng. Nuôi con. Dạy học. Làm việc. Nhưng mỗi năm đến tháng Bảy, họ lại nhớ. Nhớ những người bạn. Nhớ những lời hẹn. Nhớ những gương mặt tuổi hai mươi.

Minh sau này thường mang một tấm ảnh đến lớp. Trong ảnh có sáu người lính trẻ. Ai cũng cười.

Học sinh hỏi:

- Thầy ơi, đây là ai?

Minh nói:

- Bạn của thầy. Họ đâu rồi ạ?

Minh nhìn tấm ảnh.

- Một số người đã mất.

Lớp học im lặng.

Minh nói:

- Các em hãy nhìn kỹ. Họ cũng từng bằng tuổi các em. Họ từng có ước mơ. Có gia đình. Có người mình thương. Nhưng họ đã lựa chọn đứng lên khi đất nước cần.

Một học sinh hỏi:

- Thầy có nhớ họ không?

Minh mỉm cười.

- Mỗi ngày.

Hạnh sau chiến tranh trở về quê. Cô không kể nhiều về mình. Chỉ giữ một quyển sổ. Trong đó có tên những đồng đội đã hy sinh. Mỗi năm, Hạnh đều mở quyển sổ. Cô đọc từng cái tên. Có tên cô nhớ rõ. Có tên chỉ nhớ khuôn mặt. Nhưng cô vẫn đọc.

Một người hỏi:

- Sao chị không bỏ quyển sổ đi? Nó cũ lắm rồi.

Hạnh lắc đầu.

- Tôi còn sống thì còn phải nhớ. Vì họ không có cơ hội kể về mình.

Năm tháng làm thay đổi tất cả. Những con đường mới mọc lên. Những ngôi trường mới được xây. Những cánh đồng ngày càng xanh. Những đứa trẻ năm xưa trở thành ông bà. Nhưng mỗi khi gặp nhau, những người lính già vẫn gọi nhau bằng những cái tên ngày trước.

“Minh!”

“Tuấn!”

“Vinh!”

Không ai gọi chức vụ. Không ai gọi tuổi tác. Họ gọi nhau như những chàng trai hai mươi tuổi. Bởi trong tình đồng đội, tuổi trẻ không bao giờ mất.

Một ngày, Minh nhận được tin Vinh từ Kiên Giang lên thăm. Hai người gặp nhau sau gần năm mươi năm. Vinh tóc bạc. Minh cũng vậy. Họ nhìn nhau. Rồi cùng cười.

- Ông còn nhớ cây xoài không?

Minh hỏi.

Vinh bật cười:

- Nhớ. Hồi đó ông hứa sẽ đến ăn. Tôi ăn rồi. Ăn khi nào? Trong trí nhớ.

Cả hai cùng cười. Rồi họ im lặng. Nhắc đến Sơn. Nhắc đến những người không trở về. Không ai cần nói nhiều. Có những ký ức chỉ cần một ánh mắt cũng đủ hiểu.

Cuối buổi gặp, Vinh nói:

- Ông có tiếc tuổi trẻ không?

Minh nhìn ra ngoài cửa.

- Có. Tiếc gì? Tiếc những người bạn. Còn những năm tháng đã qua?

Minh lắc đầu.

- Không. Vì nếu được chọn lại, tôi vẫn đi.

Vinh im lặng.

Minh nói tiếp:

- Chỉ mong đất nước không bao giờ phải trải qua chiến tranh nữa. Đó là điều ước chung của những người đã từng đi qua khói lửa.

Một buổi tối, cháu nội Minh hỏi:

- Ông ơi, ngày xưa ông có vui không?

Ông cười.

- Có. Trong chiến tranh mà cũng vui ạ? Có chứ. Vui thế nào?

Minh kể về viên kẹo sinh nhật. Về những lá thư. Về những câu chuyện đùa. Về người bạn muốn mở quán cà phê. Về người muốn trồng lúa. Về người muốn về quê cưới vợ.

Đứa cháu hỏi:

- Sao ông nhớ lâu vậy?

Minh nói:

- Vì đó là tuổi trẻ của ông.

Rồi ông nhìn cháu.

- Và cũng là một phần lịch sử của đất nước.

Chiến tranh đã qua nhiều thập kỷ. Nhưng những người trẻ năm ấy vẫn còn trong những bức ảnh cũ. Trong những lá thư. Trong những quyển nhật ký. Trong những nghĩa trang. Trong lời kể của ông bà. Và trong những con đường mà họ từng đi qua. Họ không còn ở tuổi hai mươi. Nhưng tuổi trẻ của họ vẫn còn đó. Một tuổi trẻ đã biết ước mơ. Biết yêu thương. Biết nhớ nhà. Biết sợ hãi. Nhưng cũng biết đặt lợi ích của quê hương lên trên lợi ích riêng.

Có một thế hệ đã lớn lên giữa những ngày khói lửa. Họ không được chọn thời đại mình sinh ra. Họ cũng không mong muốn chiến tranh. Họ chỉ là những chàng trai, cô gái bình thường. Nhưng khi Tổ quốc cần, họ đã lên đường. Họ mang theo những thứ rất giản dị:

Một chiếc khăn mẹ trao. Một lá thư nhà. Một tấm ảnh. Một lời hẹn. Một ước mơ về ngày trở về. Có người trở về. Có người mãi mãi nằm lại. Nhưng tất cả đều đã để lại tuổi trẻ của mình trên những con đường lịch sử. Hôm nay, khi những người từng đi qua chiến tranh đã tóc bạc, điều họ mong muốn nhất không phải là được nhắc đến như những người hùng.

Họ chỉ mong thế hệ trẻ hiểu rằng: Hòa bình không phải điều tự nhiên mà có.

Đằng sau một buổi sáng bình yên là những năm tháng mà biết bao người đã phải sống trong gian khổ. Đằng sau một lớp học đầy tiếng cười là những người từng không có cơ hội tiếp tục học. Đằng sau một cánh đồng xanh là những người từng ước một ngày được trở về quê làm ruộng. Và đằng sau mỗi người lính trở về là những người đồng đội đã mãi mãi ở lại.

Vì thế, khi hôm nay một người trẻ đứng dưới hàng cây, bước qua sân trường, nghe tiếng ve mùa hạ hay nhìn một lá cờ tung bay trong gió, hãy nhớ rằng đã từng có những người trẻ khác cũng đứng dưới bầu trời ấy.

Chỉ khác một điều. Bầu trời của họ có khói lửa. Còn bầu trời của chúng ta hôm nay là bầu trời hòa bình. Và đó chính là món quà lớn nhất mà thế hệ trước đã trao lại.

Tuổi trẻ giữa những ngày khói lửa đã đi qua. Nhưng những ước mơ của họ về một đất nước bình yên vẫn đang tiếp tục được viết bằng tuổi trẻ của chúng ta hôm nay.