TƯỢNG ĐÀI BẤT TỬ TRÊN DÒNG SÔNG NHẬT LỆ: MẸ NGUYỄN THỊ SUỐT

I. Lời gọi từ dòng sông Nhật Lệ

Trong bài thơ “Nghe tiếng giã gạo”, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết:

“Gạo khi bị giã,  rất đau khổ

Khi giã xong rồi, trắng như bông

Người ta sống ở đời, cũng giống như vậy

Gian truân là lúc trau chuốt cho anh thành ngọc”

Con người ta cũng được ví như những hạt thóc gạo, vốn được bao bọc trong lớp vỏ trấu dầy êm ái của mình. Nhưng cứ hoài sống quẩn quanh trong lớp vỏ chật hẹp ấy, bản thân sẽ không bộc lộ được giá trị cho cuộc đời. Vì vậy mà qua từng hành trình lịch sử đầy đau đớn, những người hùng rất đỗi bình dị biết ước mơ, biết yêu thương, biết hy sinh và sẵn sàng bước về phía trước khi Tổ quốc cần đã được hun đúc, trui rèn trở nên nhưng nhân cách sáng ngời tựa ngọc bích.

Lịch sử dân tộc Việt Nam từng đi qua những giai đoạn mà mỗi ngày trôi qua đều được viết bằng máu, mồ hôi và nước mắt, nhưng cũng chính trong gian lao ấy, “chất thép” của con người Việt Nam lại ngời sáng hơn bao giờ hết. Người ta gọi khoảng thời gian ấy bằng một cái tên vừa rực rỡ vừa xót xa: "Thời hoa lửa". Và trong thời kỳ toàn cảnh rực lửa của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Quảng Bình–dải đất hẹp gánh hai đầu đất nước đã trở thành trọng điểm đánh phá ác liệt của không lực Hoa Kỳ trong cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Quảng Bình không chỉ là hậu phương lớn cho tiền tuyến miền Nam, mà còn là đầu mối giao thông huyết mạch, nơi những chuyến xe, chuyến phà ngày đêm xẻ dọc Trường Sơn. Cũng ngay trên dòng sông Nhật Lệ trôi hiền hòa giữa lòng thành phố Đồng Hới-Quảng Bình, nơi từng được coi là “nút thắt cổ chai” của giao thông nguy hiểm nhất, có một người phụ nữ tay chèo không mỏi, một tay lái con thuyền rẽ sóng bom đạn để đưa từng đoàn quân, từng chuyến hàng sang bờ. Người phụ nữ ấy là Nguyễn Thị Suốt-hay còn được gọi thân thương là “Mẹ Suốt”, biểu tượng bất tử của sự hy sinh và lòng kiên cường trong "thời hoa lửa".

II. Cuộc đời Mẹ Suốt: Từ thân phận đi làm thuê đến người anh hùng tay chèo

Mẹ Nguyễn Thị Suốt sinh năm 1906 tại làng Bảo Ninh, xã Bảo Ninh, thị xã Đồng Hới (nay là thành phố Đồng Hới), tỉnh Quảng Bình. Sinh ra trong một gia đình lao động nghèo khó ven biển, cuộc đời Mẹ sớm phải nếm trải những đắng cay, cực nhọc của kiếp người dưới thời phong kiến, đế quốc. Từ năm 18 tuổi, Mẹ đã phải đi làm thuê, “ở đợ” cho các gia đình giàu có trong vùng để kiếm miếng ăn qua ngày. Suốt hơn 40 năm đầu đời, cuộc sống của Mẹ gắn liền với sự nghèo khổ, làm lụng vất vả nhưng vẫn không đủ ăn. Chính những năm tháng lăn lộn với sóng gió cuộc đời và sự bất công của xã hội cũ đã rèn luyện cho Mẹ một tính cách kiên cường, nhẫn nại và sự thấu hiểu sâu sắc giá trị của độc lập, tự do.

Năm 1954, sau Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, đất nước tạm thời bị chia cắt làm hai miền. Quảng Bình trở thành tuyến đầu của miền Bắc xã hội chủ nghĩa, trực tiếp đối mặt với cuộc chiến tranh phá hoại bằng hỏa lực không quân và hải quân của Mỹ từ năm 1964.

Tại năm 1964, khi cuộc chiến bước vào giai đoạn ác liệt nhất, Mẹ Suốt đã bước sang tuổi 58 - độ tuổi mà người ta đã nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi bên con cháu, tận hưởng sự an yên của nửa đời về sau. Nhưng nhìn cảnh quê hương bị tàn phá, nhìn những người lính trẻ mươi mươi tuổi xuân ngày đêm băng qua dòng Nhật Lệ để vào chiến trường Miền Nam đầy khổ nhọc, Mẹ Suốt không thể ngồi yên. Mẹ xung phong nhận nhiệm vụ chèo thuyền đưa đón cán bộ, thương binh và vận chuyển vũ khí, lương thực qua sông Nhật Lệ. Dòng Nhật Lệ thời điểm đó không còn là nơi soi bóng thanh bình, mà đã trở thành "túi bom" của không lực Mỹ. Bất kỳ sự di chuyển nào trên mặt nước cũng có thể trở thành mục tiêu săn đuổi của máy bay phản lực và tàu chiến.

III. Tay chèo dũng cảm giữa tọa độ lửa Nhật Lệ

Bến đò Nhật Lệ nơi Mẹ Suốt cắm sào là điểm mút giao thông quan trọng. Mỗi ngày, hàng chục lượt máy bay Mỹ thay nhau gầm rú, trút xuống hàng trăm tấn bom đạn nhằm cắt đứt tuyến đường tiếp tế này. Bất chấp hiểm nguy, Mẹ Suốt vẫn kiên trì bám sông, bám thuyền. Bất kể ngày hay đêm, hễ có lệnh là Mẹ cởi sào rẽ sóng. Con thuyền gỗ thô sơ của Mẹ như một chiếc lá giữa dòng nước xiết, xung quanh là tiếng nổ đinh tai nhức óc của bom napan, bom phá, bom chùm và những cột nước cao hàng chục mét bốc lên từ mặt sông. Có những lần máy bay Mỹ lao xuống thấp, bắn xối xả đạn 20mm quanh thuyền. Mẹ Suốt vẫn giữ chặt tay chèo, bình tĩnh chèo lái, lấy thân mình che chắn cho chiến sĩ và hàng hóa. Khi được người ta hỏi Mẹ: "Mẹ không sợ chết sao?", Mẹ chỉ cười hiền lành đáp:

"Tàu mi, mi bắn gầm re

 Mi dọa ai chứ dọa ghè (dọa) tui

 Tui coi thường mi như tro bụi

Tui lái con đò đưa bộ đội sang sông..."

Từ năm 1964 đến năm 1967, ước tính Mẹ Suốt đã chèo hàng ngàn lượt chuyến đò sang sông. Mẹ đã đưa hàng vạn lượt cán bộ, bộ đội, thanh niên xung phong và nhân dân qua lại hai bờ Nhật Lệ an toàn, cùng hàng trăm tấn vũ khí, đạn dược, lương thực được chuyển giao kịp thời cho các đơn vị chiến đấu.

Mỗi chuyến đò của Mẹ không chỉ là một hành trình qua sông đơn thuần, mà là một trận chiến sinh tử. Bằng kinh nghiệm nhìn sóng, nghe tiếng máy bay, Mẹ biết khi nào cần chèo nhanh, khi nào cần tấp vào bãi dại ven bờ để giấu thuyền. Tay chèo của Mẹ không chỉ dẻo dai mà còn chứa đựng trí tuệ, bản lĩnh của một người mẹ miền Trung chai sạn vì sương gió.

Đặc biệt, ngày 1/1/1967, Mẹ Nguyễn Thị Suốt vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân. Mẹ là một trong những đại biểu tiêu biểu nhất cho phong trào "Ba đảm đang" của phụ nữ miền Bắc thời bấy giờ.

IV. Sự hy sinh oanh liệt và sức sống bất tử

Sự nghiệp anh hùng của Mẹ Suốt kéo dài cùng những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc chiến. Mẹ đã đi qua hàng ngàn trận bom đạn, nhưng chiến tranh chưa bao giờ có sự từ tâm. Ngày 11 tháng 10 năm 1968, trong một trận mưa bom Oóc-pha (bom chùm) dữ dội của máy bay Mỹ trút xuống bến đò Bảo Ninh, Mẹ Suốt đã hy sinh ngay bên bờ sông Nhật Lệ, khi tay Mẹ vẫn hướng về phía con thuyền. Mẹ ra đi ở tuổi 62, để lại nỗi thương tiếc vô hạn cho đồng bào, chiến sĩ cả nước.

Mẹ ngã xuống, nhưng con đường qua sông Nhật Lệ không bao giờ bị đứt đoạn. Những người con, những người dân Bảo Ninh lại tiếp tục cầm chèo, nối tiếp con đường mà Mẹ đã đi, giữ vững mạch máu giao thông cho đến ngày đất nước hoàn toàn thống nhất.

Hình ảnh Mẹ Suốt cùng con thuyền rẽ sóng đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận cho nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ. Trong đó, trường ca "Mẹ Suốt" của nhà thơ Tố Hữu đã tạc nên một tượng đá kiên cường bằng ngôn từ trong lòng độc giả:

"Lặng nghe mẹ kể ngày xưa...

"Gan chi gan rứa mẹ ơi !

Chạy mưa không khỏi, nắng trời lau khô

 Tóc bơ xơ, đầu bạc phơ

 Lưng đai vải gụ, tay dập dờn mái chèo..."

Bài thơ không chỉ khắc họa hình ảnh riêng của Mẹ Suốt mà còn đại diện cho hình ảnh của hàng triệu người Mẹ Việt Nam Anh hùng: dịu dàng, giàu tình thương nhưng vô cùng oanh liệt, dũng cảm khi đất nước lâm nguy.

V. Bài học cho thế hệ hôm nay-Ngọn lửa Mẹ Suốt trong thời bình

"Thời hoa lửa" đã lùi xa vào quá khứ. Dòng Nhật Lệ ngày nay không còn tiếng rít của máy bay hay khói bom mù mịt. Hai bên bờ sông là một thành phố Đồng Hới trẻ trung, hiện đại và tràn đầy sức sống. Tượng đài Mẹ Suốt sừng sững đứng bên bờ sông Nhật Lệ, hướng ánh mắt dịu hiền và kiên định ra khoảng không bao la, như vẫn ngày đêm dõi theo từng bước chuyển mình của quê hương. "Thời hoa lửa" đã lùi xa vào quá khứ. Dòng Nhật Lệ ngày nay không còn tiếng rít của máy bay hay khói bom mù mịt. Hai bên bờ sông là một thành phố Đồng Hới trẻ trung, hiện đại và tràn đầy sức sống. Tượng đài Mẹ Suốt sừng sững đứng bên bờ sông Nhật Lệ, hướng ánh mắt dịu hiền và kiên định ra khoảng không bao la, như vẫn ngày đêm dõi theo từng bước chuyển mình của quê hương. Từ hình ảnh Mẹ Suốt đầy kiên cường, dũng cảm, ta rút ra được vô số bài học quý giá trong cuộc sống hiện đại:

-Tinh thần trách nhiệm với Tổ quốc: Mẹ Suốt không phải là một vị tướng hay một chiến sĩ được đào tạo bài bản, Mẹ chỉ là một người dân bình thường. Điều đó chứng minh rằng, lòng yêu nước không bắt đầu từ những điều to tát, mà xuất phát từ hành động sẵn sàng cống hiến ở bất kỳ vị trí nào.

-Ý chí vượt qua nghịch cảnh: Ở độ tuổi "thất thập cổ lai hy", Mẹ vẫn vượt qua sự sợ hãi của cái chết và sự mệt mỏi của thể xác. Thế hệ trẻ hôm nay, đối mặt với những thử thách trong thời đại mới, cần lấy hình ảnh đó làm điểm tựa tinh thần để không lùi bước trước khó khăn.

-Đạo lý "Uống nước nhớ nguồn": Giữ gìn và tôn vinh những ký ức không chỉ về Mẹ Suốt mà còn cả về "thời hoa lửa" đầy đau thương là cách để chúng ta hiểu được giá trị của hòa bình, độc lập ngày hôm nay phải đổi bằng biết bao máu xương của thế hệ đi trước.

Mẹ Suốt đã trở về với nơi yên nghỉ cuối cùng, con thuyền thô sơ năm nào đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình. Nhưng ngọn lửa từ "thời hoa lửa" mà Mẹ và hàng triệu người con Việt Nam thắp lên sẽ không bao giờ tắt. Dòng sông Nhật Lệ vẫn miệt mài chảy ra biển lớn, như dòng tuần hoàn mang theo câu chuyện huyền thoại về một người mẹ tay chèo kiên cường trôi về muôn ngã. Hình ảnh Mẹ Suốt mãi mãi là một nốt trầm lặng xao xuyến trong bản hùng ca giữ nước của dân tộc, là ngọn ngọn hải đăng soi sáng tinh thần yêu nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.