Tượng đài trung nghĩa và hào khí Đông A

Lịch sử phong kiến Việt Nam ghi nhận nhiều danh tướng tài ba, nhưng hiếm có vị tướng nào xuất thân từ chốn ruộng đồng lấm láp lại vươn lên thành một cột trụ vững chắc của triều đình như Phạm Ngũ Lão. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là một biểu tượng đẹp đẽ về lòng trung quân ái quốc, tài năng xuất chúng và nhân cách thanh cao của một bậc đại trượng phu.

Sinh ra tại làng Phù Ủng trong một gia đình nông dân nghèo, Phạm Ngũ Lão từ nhỏ đã tỏ rõ chí khí khác thường. Thay vì chỉ lo toan cuộc sống mưu sinh tầm thường, ánh mắt và tâm trí ông luôn hướng về non sông đất nước đang buổi lâm nguy trước hiểm họa xâm lăng từ phương Bắc. Câu chuyện huyền thoại về hình ảnh một chàng thanh niên nghèo ngồi đan sọt bên đường, mải suy tư chuyện chiến trận đến mức mũi giáo của đoàn quan quân đi qua đâm thủng đùi mà không hề hay biết, đã khắc họa một tâm hồn lớn luôn đau đáu vì vận mệnh quốc gia.

Chính khoảnh khắc ấy đã đưa ông đến với Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn – vị chủ soái tài ba bậc nhất thời bách nghệ. Nhận ra ở chàng trai trẻ một khí phách hiên ngang và trí tuệ uyên bác, Hưng Đạo Vương đã giữ ông lại bồi dưỡng, tin tưởng giao phó trọng trách và gả cả con gái nuôi cho. Không phụ lòng kỳ vọng của người thầy vĩ đại, Phạm Ngũ Lão nhanh chóng trở thành một danh tướng lừng lẫy.

Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, Phạm Ngũ Lão luôn túc trực sát cánh cùng Hưng Đạo Vương, trực tiếp tham gia nhiều trận đánh quyết định tại Chương Dương, Hàm Tử và chiến dịch Bạch Đằng lịch sử. Không chỉ sắc sảo trong tư duy chiến lược phòng thủ và phản công, ông còn là một vị tướng dũng mãnh, luôn xông pha nơi hòn tên mũi đạn, khiến cho kẻ thù nghe danh phải khiếp vía.

Khi đất nước bước vào thời kỳ thái bình, họa ngoại xâm từ phương Bắc tạm lắng, biên cương phía Nam lại gặp nhiều phen nhũng nhiễu. Dù đã ở tuổi ngũ tuần, Phạm Ngũ Lão vẫn vâng mệnh triều đình cầm quân Nam tiến, dẹp yên các cuộc bạo loạn, củng cố vững chắc bờ cõi Đại Việt. Dù nắm giữ trong tay binh quyền lớn và lập nên những chiến công hiển hách, ông lại nổi tiếng là một vị tướng hết sức bình dị, yêu thương binh sĩ như con ruột và luôn giữ gìn kỷ luật nghiêm ngặt. Mỗi khi hành quân, quân đội của ông có sức mạnh như vũ bão nhưng khi dừng chân lại vô cùng gần gũi với nhân dân.

Bên cạnh nghiệp võ, Phạm Ngũ Lão còn để lại tiếng thơm muôn đời qua văn chương. Bài thơ Thuật hoài (Tỏ lòng) ngắn gọn nhưng chứa đựng hào khí ngất trời của ông đã trở thành kim chỉ nam cho các thế hệ sĩ phu yêu nước: "Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu / Tam quân bất khí hổ thề khu..." (Múa giáo non sông trải mấy thu / Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu). Câu thơ không chỉ phác họa hình ảnh người tráng sĩ hiên ngang đứng giữa đất trời mà còn bộc lộ nỗi thẹn của một nam nhi khi chưa trả hết nợ nước.

Phạm Ngũ Lão mất năm 1320, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho triều đình và muôn dân. Vua nhà Trần đã phải nghỉ triều ba ngày để thương tiếc vị danh tướng có công lớn với đất nước. Ngày nay, đền thờ Phù Ủng vẫn ngày đêm khói hương nghi ngút để tưởng nhớ người con ưu tú của quê hương Hưng Yên. Cuộc đời của Phạm Ngũ Lão mãi là một khúc tráng ca đẹp về lòng trung nghĩa, là viên ngọc sáng ngời trong kho tàng lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam.