Tướng Hoàng Sâm- Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân

Hoàng Sâm tên thật là Trần Văn Kỳ, sinh năm 1915 tại làng Lệ Sơn nay là xã Văn Hóa huyện Tuyên Hóa. Quê hương nghèo khó, năm 12 tuổi Trần Văn Kỳ theo cha mẹ tha phương nơi đất khách quê người từ Na Khon rồi về Chiềng Mang trên đất Xiêm (Thái Lan).

Cuộc mưu sinh vất vả nhưng trong tim người thanh niên ấy vẫn cháy bỏng một tình yêu quê hương đất nước. Những năm 1928, 1929 lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc dưới bí danh là Thầu Chín đang hoạt động cách mạng ở Xiêm, Kỳ được chọn làm liên lạc và được Người giáo dục, rèn luyện trở thành người cách mạng.

Năm 18 tuổi, Trần Văn Kỳ được kết nạp vào Đoàn Thanh niên cộng sản và sau đó trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương phụ trách công tác liên lạc, in phát truyền đơn. Bị mật thám Thái Lan bắt và bị trục xuất, ông tìm đường sang Quảng Tây (Trung Quốc) bắt liên lạc với với cơ sở cách mạng và được Phùng Chí Kiên - Ủy viên Thường vụ Trung ương giao nhiệm vụ. Năm 1937, ông được phái về nước hoạt động nhưng bị chính quyền thực dân Pháp bắt ở Cao Bằng.

Ra tù, ông lại vượt biên sang Trung Quốc tham gia “Điền Kiềm Quế Biên khu du kích đội” - một tổ chức kháng Nhật của Đảng Cộng sản Trung quốc ở vùng biên giới Việt-Trung thuộc ba tỉnh Vân Nam, Quảng Tây, Quý Châu. Giữa năm 1940, ông cùng một số đồng chí sang Tĩnh Tây học quân sự ở Trường Trương Bội Công.

Chính tại đây, ông được may mắn gặp lại lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và được Người đặt cho bí danh là Hoàng Sâm. Cũng trong thời gian này, cơ duyên đã cho ông gặp và kết thân với với người đồng hương Dương Hoài Nam (tức Võ Nguyên Giáp) - người Anh Cả của lực lượng vũ trang sau này. Sau lần đó, ông cùng một số cán bộ khác của Cao Bằng bỏ học ở Trường Trương Bội Công trở về nước hoạt động.

Cuối năm 1940, Hoàng Sâm, lúc này là Tỉnh ủy viên Tỉnh ủy Cao-Bắc-Lạng lại sang Trung Quốc học lớp huấn luyện do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Vũ Anh mở tại làng Nậm Quang, huyện Tĩnh Tây (Quảng Tây), gần biên giới Việt-Trung.

Ngày 28 tháng 1 năm 1941, ông cùng các đồng chí Phùng Chí Kiên, Lê Quảng Ba, Đặng Văn Cáp bảo vệ an toàn lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về Pác Bó (Cao Bằng). Tháng 5 năm 1941, ông lại được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc giao nhiệm vụ tổ chức đường dây qua Lạng Sơn đón các đại biểu về dự Hội nghị Trung ương 8 tại Khuối Nậm để ra những quyết định quan trọng cho cách mạng Việt Nam.

Vừa để bảo vệ khu căn cứ, bảo vệ Trung ương Đảng và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vừa tham gia xây dựng cơ sở cách mạng, cuối năm 1941 đội du kích Cao Bằng được thành lập gồm 12 người do đồng chí Lê Thiết Hùng làm đội trưởng, Lê Quảng Ba làm chính trị viên, Hoàng Sâm làm đội phó.

Cũng thời gian này, tại vùng biên giới Cao Bằng có nhiều toán thổ phỉ như Lý Xìu, Voòng A Sáng, Voòng An Sính hoành hành. Với lòng dũng cảm, gan dạ và tài trí, Hoàng Sâm (lúc này có bí danh là Trần Sơn Hùng) đã thuyết phục, lôi kéo hạn chế sự phá phách của các toán thổ phỉ tạo điều kiện cho các hội Cứu quốc Việt Minh phát triển.

Cuối năm 1943, Đội du kích Cao Bằng được phân tán đi xây dựng cơ sở cách mạng ở nhiều nơi, Hoàng Sâm được giao nhiệm vụ tổ chức Đội bảo vệ cho các Tổ xung phong Nam tiến.

Giữa năm 1944, chính quyền Mặt trận Việt Minh phát triển ở vùng Cao-Bắc- Lạng, dù đã có những đội du kích vũ trang nhưng hoạt động vẫn đơn lẻ, mang tính địa phương, thiếu thống nhất. Chính vì vậy, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc có chỉ thị giao cho đồng chí Võ Nguyên Giáp thành lập lực lượng vũ trang chủ lực tập trung vừa kết hợp tuyên truyền chính trị vừa hoạt động quân sự.

Tháng 9 năm 1944, một số cán bộ chính trị và đội viên du kích 3 đội vũ trang tập trung của Tam Kinh, Hoa Thám và Chí Kiên được tập trung huấn luyện 20 ngày tại Khuổi Cọ do đồng chí Võ Nguyên Giáp và Hoàng Sâm giảng dạy để chuẩn bị cho việc thành lập lực lượng vũ trang tập trung.

Chiều ngày 22-12-1944, tại cánh rừng nằm giữa hai tổng Trần Hưng Đạo và Hoàng Hoa Thám thuộc châu Nguyên Bình (Cao Bằng) Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập. Dưới sự chỉ huy của đồng chí Võ Nguyên Giáp, đồng chí Hoàng Sâm được cử làm Đội trưởng, Xích Thắng (Dương Mạc Thạch) làm Chính trị viên.

Trong những trận đầu ra quân đánh thắng ở Phai Khắt, Nà Ngần, Đồng Mu và trên đường xung phong Nam tiến xuống Bắc Cạn, Thái Nguyên đều in dấu chiến công của người Đội trưởng tài ba.

Chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền, Hoàng Sâm chỉ huy đơn vị giải phóng các châu Ngân Sơn, Chợ Rã, phía bắc Bạch Thông. Chỉ huy đơn vị đánh Nhật ở Phủ Thông, Bắc Cạn, Thái Nguyên bảo vệ khu giải phóng Cao-Bắc-Lạng-Hà-Tuyên-Thái sau đó về Vĩnh Yên trấn áp các phần tử phản động của Quốc Dân Đảng.