Về Hòn Đất nghe chuyện chị Sứ - Anh hùng Phan Thị Ràng

"Từ phường Rạch Giá, xe chúng tôi hành trình trên Quốc lộ 80 để đến Khu di tích lịch sử và thắng cảnh quốc gia Ba Hòn (Hòn Đất, Hòn Me, Hòn Quéo) thuộc xã Hòn Đất, tỉnh An Giang. Trong khuôn viên khu di tích, từng dòng người thành kính đến viếng mộ Anh hùng LLVT nhân dân Phan Thị Ràng, nguyên mẫu nhân vật chị Sứ trong tác phẩm “Hòn Đất” của nhà văn Anh Đức.

“Nhân dân nơi đây quen gọi Anh hùng Phan Thị Ràng là chị Sứ. Ngày 9-1 hằng năm, kỷ niệm ngày chị hy sinh cũng trở thành lễ hội của địa phương”, đồng chí Nguyễn Trung Kiên, Phó giám đốc phụ trách Trung tâm Văn hóa, Thể thao và Truyền thanh xã Hòn Đất giới thiệu.

Hòa vào dòng người, thắp nén nhang thơm, tôi nghiêng mình tưởng nhớ anh linh người nữ anh hùng đã ngã xuống khi mới bước sang tuổi 25, tuổi rực rỡ nhất của đời người con gái. Chân dung cô gái thanh tú với mái tóc buộc gọn, trong trang phục áo dài truyền thống trên bia mộ khiến ai cũng thấy ngậm ngùi.

Liệt sĩ, Anh hùng LLVT nhân dân Phan Thị Ràng (bí danh Tư Phùng) sinh năm 1937, quê ở Lương Phi, Tri Tôn, An Giang; tham gia cách mạng từ năm 1950... “Không nề hà bất cứ việc gì, chị hăng hái làm giao liên và trinh sát cho cách mạng, phụ trách đội thanh thiếu niên đi phá lộ, chống càn. Khi nhà chị trở thành trạm liên lạc nhận vũ khí của các công binh xưởng để sửa chữa, chị lại cùng mẹ đi chở lúa về xay gạo cung cấp cho công binh xưởng...”, giọng đồng chí Nguyễn Trung Kiên cắt ngang dòng suy nghĩ của tôi về cô bé 13 tuổi đi làm cách mạng. Trưởng thành qua nhiều khó khăn, nguy hiểm, chị Ràng được cấp trên phân công về công tác tại xã Thổ Sơn (thuộc xã Hòn Đất ngày nay). Tại đây, chị đã tích cực vận động quần chúng, xây dựng lực lượng, dự trữ lương thực, vận động thanh niên nhập ngũ và tổ chức chiến đấu.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, mảnh đất này là nơi đọ sức quyết liệt giữa ta và địch, trong đó có những trận đánh ác liệt vào các năm: 1962, 1969, 1971... Gắn liền với các trận đánh là những tấm gương hy sinh anh dũng như: Anh hùng LLVT nhân dân Phan Thị Ràng, Anh hùng LLVT nhân dân Nguyễn Văn Kiến...

Lịch sử oai hùng của vùng đất giờ đây được tái hiện phần nào ở khu di tích rộng hàng chục nghìn héc-ta với khu trung tâm rộng 4,3ha này. Ngay sau khu mộ Anh hùng LLVT nhân dân Phan Thị Ràng là 37 bậc thang dẫn lên khu tượng đài chiến thắng cao 16m, khắc ghi tinh thần đoàn kết, ý chí quyết chiến, quyết thắng của quân và dân xứ Ba Hòn; hai bên tả-hữu là hàng bia đá hoa cương cao 2m, tổng chiều dài 70m, ghi danh gần 1.000 liệt sĩ.

Lần theo những hình ảnh khắc họa trên hai bức phù điêu lớn đặt hai bên mộ nữ anh hùng, tôi như hình dung thấy chị Phan Thị Ràng cùng quân và dân Hòn Đất kiên cường trong cuộc chiến đấu không cân sức với địch tháng 1-1962. Khi ấy, để tìm diệt cơ quan huyện ủy, tìm diệt bộ đội địa phương và gom dân lập ấp chiến lược, giặc đã mở cuộc càn quét quy mô lớn tấn công vào khu vực Ba Hòn. Cuộc chiến đấu diễn ra ác liệt từ sáng sớm 2-1-1962, lực lượng của ta chưa đến 20 người, phải đương đầu với khoảng 2.000 tên địch. Trong hoàn cảnh ấy, chị Ràng vừa là liên lạc giữa các đơn vị trong khu căn cứ vừa tổ chức vận động nhân dân đấu tranh, binh vận, tiếp tế lương thực cho bộ đội chiến đấu.

Khi lực lượng ta rút vào trong hang Hòn, giặc đã đốt lửa hun khói, thả thuốc độc xuống nước suối hòng tìm cách tiêu diệt quân ta. Ở bên ngoài, tổ chức công khai tiếp tục vận động quần chúng đấu tranh chính trị và làm công tác binh vận. Phan Thị Ràng tổ chức vận động nhân dân và gia đình binh sĩ khiêng thi thể binh sĩ ra Tri Tôn và thị xã Rạch Giá đòi bồi thường thiệt hại, chấm dứt cuộc càn.

“Đêm 8, rạng ngày 9-1-1962, trên đường đi làm nhiệm vụ, đến giữa khu vực Hòn Me và Hòn Đất, chị Ràng lọt vào ổ phục kích của địch và bị bắt. Chúng đã dùng đủ các hình thức tra tấn hòng làm lung lạc ý chí chiến đấu của chị cũng như trấn áp tinh thần nhân dân. Không lay chuyển được tinh thần của người con gái kiên cường, chiều 9-1-1962, giặc đem chị đi hành quyết. Trước lúc hy sinh, chị hướng về hang Hòn, báo động cho đồng đội và dõng dạc hô to: “Đả đảo lũ bán nước, làm tay sai cho giặc”, đồng chí Nguyễn Trung Kiên xúc động kể.

Nơi chị hy sinh đã được nhân dân đắp mộ và hương khói. Cùng với các di tích lịch sử xung quanh, nơi đây được đầu tư, tôn tạo, mở rộng, được công nhận là di tích lịch sử quốc gia. Những năm gần đây, khu di tích là địa điểm hành hương về nguồn, du lịch tâm linh của đông đảo du khách thập phương.

ăn cứ Ba Hòn ở Hòn Đất là địa bàn quan trọng của cách mạng miền Tây Nam Bộ. Đầu năm 1962, đối phương huy động lực lượng lớn đánh vào căn cứ, đồng thời truy tìm giao liên, trinh sát và cán bộ cơ sở. Người hoạt động phải đi lại giữa vòng vây, vừa chuyển tin, vừa vận động nhân dân và bảo vệ đầu mối liên lạc.

Phan Thị Ràng sinh trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Năm 1950, khi mới 13 tuổi, chị tham gia Đội Thiếu niên cứu quốc và làm giao liên. Sau năm 1954, chị tiếp tục hoạt động trinh sát tại Xà Tón rồi chuyển về khu vực Bình Sơn, Trí Đạo và Hòn Đất. Chị tham gia thanh vận, liên lạc giữa các đơn vị, vận động nhân dân đấu tranh chính trị và hỗ trợ căn cứ Ba Hòn.

Đêm 8 rạng sáng 9/1/1962, trong khi làm nhiệm vụ tiếp cận đồng đội tại khu vực Hòn Đất, Phan Thị Ràng bị phục kích và bắt. Nguồn chính thống ghi nhận đối phương dùng nhiều biện pháp dụ dỗ, mua chuộc và tra tấn để buộc chị khai báo. Chị không cung cấp thông tin về tổ chức và đồng đội, giữ vững khí tiết cho đến khi hy sinh ở tuổi 25. Hình tượng chị là nguyên mẫu quan trọng của nhân vật chị Sứ trong tiểu thuyết “Hòn Đất”, nhưng tác phẩm văn học có quá trình sáng tạo riêng; vì vậy, câu chuyện lịch sử cần phân biệt rõ dữ kiện về Phan Thị Ràng với chi tiết nghệ thuật trong tiểu thuyết.

"