Vị Tổng đốc Hoàng Diệu – Quyết tử giữ thành Hà Nội

Hoàng Diệu (1829 - 1882) sinh ra trong một gia đình Nho học tại làng Xuân Đài, tỉnh Quảng Nam. Từ năm 1879 đến năm 1882, ông đảm nhận trọng trách Tổng đốc Hà Ninh, cai quản vùng đất Hà Nội và phụ cận vô cùng quan trọng. Giữa lúc triều đình Huế nhu nhược, Hoàng Diệu đã tận tụy củng cố thành lũy, huấn luyện binh sĩ và dâng sớ xin chi viện nhằm quyết tâm bảo vệ vùng đất Bắc Kỳ trước dã tâm xâm lược của thực dân Pháp.

Sáng ngày 25/4/1882, sau khi gửi tối hậu thư hăm dọa không thành, Đại tá Pháp Henri Rivière ra lệnh cho tàu chiến nã pháo dữ dội vào thành Hà Nội. Mặc cho quan lại tháo chạy và kho thuốc súng bất ngờ phát nổ gây hoang mang, Tổng đốc Hoàng Diệu vẫn tuốt gươm, hăng hái xông pha giữa mưa đạn trực tiếp chỉ huy quân dân anh dũng chống trả. Thế trận lâm vào nguy cấp, nhận thấy không thể giữ nổi thành, ông hạ lệnh cho binh sĩ giải tán để tránh thương vong vô ích.

Còn lại một mình giữa khói lửa ngập trời, Hoàng Diệu quay vào hành cung, cắn đầu ngón tay lấy máu viết bức di biểu gửi vua Tự Đức để tạ tội không giữ được thành. Ngay sau đó, ông đi thẳng đến cửa Võ Miếu, cởi chiếc khăn bịt đầu treo mình tuẫn tiết vào giờ Ngọ ngày 25/4/1882. Chết đứng giữa trời xanh chứ nhất quyết không chịu hàng giặc, khí tiết lẫm liệt của ông ở tuổi 54 đã khiến sĩ phu và nhân dân cả nước vô cùng kính phục.

Cảm kích trước tấm lòng trung nghĩa "nguyện theo Nguyễn Tri Phương xuống đất", nhân dân Hà thành đã lập bàn thờ ông tại đền Trung Liệt và trên vọng lâu Bắc Môn. Ngày nay, dấu vết đạn pháo Pháp trên tường đá Bắc Môn cùng con phố Hoàng Diệu rợp bóng mát phía Tây thành cổ vẫn mãi là minh chứng sống động, khắc ghi tên tuổi vị quan Tổng đốc kiên trung trọn đời quyết tử cho Thủ đô.