Viên ngọc sáng của nền văn học cách mạng
Phan Tứ tên thật là Lê Khâm, ông sinh ngày hai mươi tháng mười hai năm 1930 tại thị xã Quy Nhơn, tỉnh Bình Định. Thế nhưng, nhà văn lại dành thời niên thiếu sống ở tỉnh Quảng Nam quê cha. Cụ thân sinh của ông là nhà giáo Lê Ấm, người đã cống hiến cả đời cho sự nghiệp giáo dục nước nhà với vai trò đốc học và hiệu trưởng. Ông ngoại là cụ Phan Châu Trinh, nhà hoạt động chính trị có nhiều đóng góp quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam. Xuất thân từ một dòng họ kiệt xuất như thế, Phan Tứ đã sớm bộc lộ sự thông minh hơn người đối với việc học ngôn ngữ. Khi chỉ mới mười lăm tuổi, ông đã gia nhập đội tuyên truyền xung phong của tỉnh Quảng Nam rồi sau đó, tham gia cướp chính quyền địa phương trong Cách mạng tháng Tám.
Cả đời nhà văn đã rong ruổi khắp mọi miền tổ quốc, thậm chí ông còn đi xa đến vùng biên giới Việt-Lào. Những trải nghiệm trên từng chặng đường ấy in dấu đậm nét trong các tác phẩm của ông.
Năm 1950, Phan Tứ nhập ngũ và theo học tại trường lục quân Trần Quốc Tuấn phân hiệu Trung Bộ. Một năm sau, ông tốt nghiệp và theo đội quân tình nguyện Việt Nam sang chiến đấu ở chiến trường Hạ Lào. Những năm tháng hoạt động cách mạng trên vùng đất Triệu Voi đã mang đến nguồn cảm hứng lớn để nhà văn sáng tác nên nhiều thiên tiểu thuyết đặc sắc. Năm 1954, Phan Tứ theo đơn vị tập kết ra bắc và bốn năm sau thì trở thành sinh viên khoa Ngữ Văn của trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Chính tại đây, tài năng văn chương của ông được hun đúc và nở rộ khi các tác phẩm đầu tay như Bên kia biên giới và Trước giờ nổ súng lần lượt ra đời. Cả hai tác phẩm đều viết về cuộc chiến đấu của quân tình nguyện Việt Nam ở vùng Hạ Lào và thể hiện rõ hành trình hai dân tộc vượt qua sự chia rẽ để cùng đoàn kết giành lại nền hòa bình độc lập cho toàn cõi Đông Dương.
Sau khi tốt nghiệp đại học, nhà văn về công tác tại chiến trường miền Nam, ông đảm nhiệm nhiều vai trò, từ phái viên tuyên truyền khu ủy Liên khu Năm đến ủy viên đảng đoàn Văn nghệ. Đây cũng là thời điểm ông tập trung vào việc sáng tác dưới bút danh Phan Tứ và dần được biết đến rộng rãi hơn.
Sau quãng thời gian hoạt động cách mạng sôi nổi, sức khỏe nhà văn yếu dần bởi ảnh hưởng của chất động hóa học trên chiến trường và đến năm 1966 ông phải ra Bắc để chữa bệnh. Dù đã rút về hậu phương nhưng Phan Tứ vẫn tiếp tục viết lách hăng say, ông công tác tại Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam, sau đó giữ chức Tổng biên tập Nhà xuất bản Giải phóng. Những năm tháng cuối đời, nhà văn trở về sống và làm việc tại quê hương Quảng Nam, ông cho ra đời nhiều tác phẩm đặc sắc như Mẫn và tôi, Trong mưa núi hay Người cùng quê. Với nhiều cống hiến cho cách mạng và nghệ thuật, Phan Tứ đã được Nhà nước trao tặng hơn mười huân chương lao động cũng như giải thưởng văn học.
