VIẾT VỀ ÔNG ÍCH ĐƯỜNG
Trên mảnh đất miền Trung đầy nắng gió, nơi những triền sông lặng lẽ ôm lấy làng mạc, nơi mỗi con đường, mỗi gốc cây dường như đều cất giữ một câu chuyện xưa, có những con người đã để lại dấu ấn không phải bằng những trang võ công lừng lẫy, mà bằng chính khí tiết và tinh thần quật khởi của mình. Lịch sử của vùng Quảng Nam cũ, Đà Nẵng nay, xưa một phủ, nay đôi miền hành chính tách bạch, nhưng vẫn chung một mạch nguồn văn hoá - luôn trân trọng những người dám sống hết mình trong buổi “thời hoa lửa”. Giữa những ánh lửa bi tráng đầu thế kỷ XX, tên tuổi Ông Ích Đường rực lên như một vệt sáng thanh khiết: tuổi đời ngắn ngủi nhưng tấm lòng rộng lớn, cuộc đời bình dị nhưng khí phách phi thường.
Ông Ích Đường (1884-1908) sinh tại làng Phong Lệ, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam xưa, nay là thôn Phong Bắc, phường Hoà Thọ Tây, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Mảnh đất từng thấm đẫm phù sa của sông Cẩm Lệ, trải qua bao cuộc bể dâu, đã nuôi dưỡng biết bao nhân tài cho đất nước. Trong dòng chảy ấy, gia tộc họ Ông là một nếp nhà nổi bật của truyền thống trung nghĩa. Ông Ích Đường chính là cháu nội của Ông Ích Khiêm, vị tướng lẫy lừng tài trí, từng vào sinh ra tử bảo vệ triều đình dưới thời vua Tự Đức. Được lớn lên trong môi trường thấm đượm khí tiết ấy, Đường từ nhỏ đã sớm bộc lộ bản lĩnh và tâm hồn khác biệt.
Thuở thiếu thời, giữa cảnh làng quê vốn đang chịu nhiều áp bức của sưu thuế nặng và cường hào lộng hành, Ông Ích Đường đã sớm bộc lộ bản lĩnh phi thường. Ông nổi tiếng giỏi võ, lại luôn sẵn lòng đứng ra bảo vệ kẻ yếu, chống lại bọn cường hào ác bá trong vùng. Người dân Phong Lệ khi nhắc đến ông thường gọi bằng giọng cảm mến, như nhắc về một người con có tấm lòng “trời cho”, sống thanh liêm và trọng nghĩa.
Khi phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX trỗi dậy, với những luận thuyết canh tân mạnh mẽ, Ông Ích Đường lập tức hòa mình vào khí thế thời đại. Giai đoạn 1905-1906, ông theo bước chí sĩ Phan Châu Trinh, người khởi xướng phong trào Duy Tân, vào Nam, ra Bắc vận động cải cách, hô hào nâng cao dân trí, dân khí, dân quyền. Ông tích cực cổ vũ phong trào Đông Du, mong đưa thanh niên sang Nhật mở mang trí tuệ để rồi trở về gánh vác non sông. Đặc biệt, sự táo bạo của ông thể hiện ở việc tìm đến căn cứ Yên Thế của nghĩa quân Hoàng Hoa Thám. Chuyến đi ấy không chỉ là một cuộc hành trình mạo hiểm, mà còn là minh chứng cho ý chí quyết học hỏi tinh thần chiến đấu bền bỉ, tìm con đường độc lập thực sự cho dân tộc.
Năm 1908, phong trào chống thuế bùng lên như cơn sóng lớn tại Trung Kỳ, mạnh nhất ở Quảng Nam, vùng đất xưa nay nổi tiếng hào hùng. Bấy giờ, toàn bộ vùng đất ngày nay là Đà Nẵng và một phần Quảng Nam đều chung trong địa hạt tỉnh Quảng Nam triều Nguyễn. Vì thế, khi phong trào dâng mạnh, làng Phong Lệ và tổng Hòa Vang, nơi sinh ra Ông Ích Đường, trở thành vùng đất điểm nhấn trong làn sóng đấu tranh. Chính trong hoàn cảnh ấy, một thanh niên mới ngoài đôi mươi đã bước ra làm linh hồn của phong trào.
Ông Ích Đường chỉ huy đoàn dân Hoà Vang phối hợp với nhân dân các huyện Đại Lộc, Điện Bàn kéo xuống Tòa Công sứ Hội An đưa yêu sách, yêu cầu giảm sưu thuế và chấm dứt áp bức. Khí thế sục sôi của cuộc biểu tình đã làm run sợ bọn thực dân và tay sai. Đặc biệt, trong cuộc kháng thuế, Ông Ích Đường đã dẫn dân chúng vây bắt Lãnh Điềm - tên cường hào từng cưỡng bức, đánh đập dân lành khi thi công đường 14B từ Đà Nẵng đến Ái Nghĩa. Dù Lãnh Điềm trốn thoát, hành động của ông vẫn giáng một đòn mạnh vào tầng lớp tay sai, khiến chúng quyết tâm trả thù. Thừa lúc dân làng vẫn còn khí thế sục sôi, bọn thực dân và tay sai ráo riết truy lùng, tìm mọi cách uy hiếp tinh thần đấu tranh của nhân dân Hoà Vang. Họ tập trung lực lượng, vây bắt Ông Ích Đường, chuẩn bị dựng pháp trường, với hy vọng dập tắt ngọn lửa nghĩa khí của thanh niên xứ Quảng.
Ngày 12 tháng 4 năm Mậu Thân (1908), tại bãi đất dưới gốc bàng cạnh chợ Túy Loan, nay thuộc huyện Hoà Vang của thành phố Đà Nẵng, thực dân và tay sai dựng pháp trường. Giữa buổi chợ đông, chúng muốn phô trương sự tàn bạo để làm nhụt chí đấu tranh của dân. Nhưng trước gươm đao và bạo lực, Ông Ích Đường vẫn đứng thẳng lưng, mắt sáng ngời niềm tin bất khuất. Trong khoảnh khắc định mệnh ấy, ông dõng dạc tuyên bố: “Giết Đường này còn trăm nghìn Đường khác sẽ nổi lên, bao giờ hết mía mới hết Đường.” Một câu nói như tiếng sét xé tan bóng tối, như ngọn lửa thắp lên giữa chợ phiên, khiến cả kẻ thù lẫn dân chúng đều bàng hoàng. Đó không chỉ là lời thề của một người nghĩa sĩ, mà còn là lời nhắn gửi tới hậu thế về sức mạnh của ý chí Việt Nam.
Ông Ích Đường ngã xuống trong độ tuổi đẹp nhất của một đời người, khi lý tưởng đang rực cháy nhất. Nhưng chính sự hy sinh quá sớm ấy đã khiến tên ông trở thành biểu tượng thanh xuân bất diệt của đất Quảng. Người dân Hòa Vang lập “Miếu cậu Đường” bên triền sông Túy Loan để tưởng niệm, để hương khói nhắc nhớ con cháu về một người con đã viết lên trang sử bằng máu đỏ.
