Võ An Khánh - Phóng viên chiến trường - "Người ghi lịch sử bằng hình ảnh" trong những năm tháng kháng chiến.

Trong lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam, có những người cầm máy để sáng tạo nghệ thuật, nhưng cũng có những người cầm máy như cầm một thứ vũ khí. Nhiếp ảnh gia Võ An Khánh chính là một con người như thế. Cuộc đời ông là minh chứng cho sức mạnh của hình ảnh trong việc lưu giữ lịch sử, bảo vệ sự thật và truyền lại ký ức cho các thế hệ mai sau.

Sinh ra trong một gia đình nghèo ở vùng đất Bạc Liêu – Cà Mau, tuổi thơ của Võ An Khánh gắn liền với những ngày mò cua, bắt cá, đặt trúm lươn để phụ giúp gia đình. Chính những năm tháng cơ cực ấy đã hun đúc trong ông sự chịu khó, lòng kiên trì và tình yêu tha thiết với con người Nam Bộ. Ít ai ngờ rằng cậu bé nghèo năm nào sau này lại trở thành một trong những nhà nhiếp ảnh nổi tiếng nhất của Việt Nam.

Những năm sau Hiệp định Genève, trong hoàn cảnh bị địch truy bắt vì gia đình tham gia cách mạng, ông lên Sài Gòn làm thuê cho một hiệu ảnh. Ban đầu, công việc của ông chỉ là quét dọn, pha hóa chất, rửa phim, nhưng chính khoảng thời gian ấy đã giúp ông học được nghề nhiếp ảnh. Chiếc máy ảnh không chỉ mở ra cho ông một nghề nghiệp mà còn mở ra một con đường cống hiến cho đất nước. Sau khi trở về Cà Mau, ông vừa chụp ảnh dịch vụ, vừa bí mật giúp đỡ lực lượng cách mạng, trước khi chính thức tham gia công tác tuyên huấn vào năm 1961.

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, điều kiện làm việc vô cùng gian khổ. Cả đơn vị chỉ có một chiếc máy ảnh cũ, phim ảnh vô cùng khan hiếm, mỗi lần bấm máy đều phải cân nhắc thật kỹ. Đối với Võ An Khánh, một tấm phim quý chẳng khác nào một viên đạn. Ông thường xuyên theo chân bộ đội và nhân dân vào những vùng chiến sự ác liệt nhất của rừng U Minh để ghi lại những khoảnh khắc chân thực của cuộc chiến.

Ông từng nói rằng người chụp ảnh chiến trường không chỉ cần lòng dũng cảm mà còn phải biết yêu con người. Bởi chỉ khi thực sự yêu con người, người cầm máy mới cảm nhận được nỗi đau của người mẹ tiễn con ra trận, sự hy sinh của người chiến sĩ, hay niềm vui giản dị khi đồng bào vẫn bám trụ giữa bom đạn.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng của ông là "Trạm quân y dã chiến", ghi lại hình ảnh các y bác sĩ phẫu thuật cho thương binh giữa rừng tràm ngập nước. Bức ảnh không có sự dàn dựng, không có ánh sáng sân khấu, nhưng chứa đựng giá trị nhân văn sâu sắc và trở thành biểu tượng của tinh thần kiên cường trong kháng chiến. Hàng nghìn bức ảnh khác của ông đã góp phần tạo nên một "biên niên sử bằng hình ảnh" về vùng đất cực Nam của Tổ quốc.

Có một câu chuyện khiến nhiều người xúc động khi nhắc đến Võ An Khánh. Sau mỗi lần chụp, ông không có điều kiện bảo quản phim như ngày nay. Sợ những cuộn phim quý bị ẩm mốc trong khí hậu miền Tây, vợ chồng ông nghĩ ra cách rang gạo thật khô rồi bỏ chung với phim trong túi ni-lông và cất vào các thùng đạn cũ để hút ẩm. Nhờ phương pháp mộc mạc nhưng hiệu quả ấy, hàng nghìn âm bản quý giá đã được gìn giữ suốt hàng chục năm, trở thành nguồn tư liệu lịch sử vô giá.

Sau ngày đất nước thống nhất, Võ An Khánh vẫn tiếp tục sáng tác. Ông không chạy theo những xu hướng mới mà lặng lẽ gìn giữ kho tàng ký ức chiến tranh. Nhiều tác phẩm của ông được trưng bày tại các triển lãm trong nước và quốc tế, góp phần giới thiệu với bạn bè thế giới về con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, kiên cường và nhân hậu. Những cống hiến ấy đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật năm 2022.

Tháng 2 năm 2023, Võ An Khánh qua đời ở tuổi 88. Sự ra đi của ông khép lại cuộc đời của một người nghệ sĩ lớn nhưng cũng mở ra giá trị trường tồn của những bức ảnh ông để lại. Mỗi tấm ảnh không chỉ ghi lại một khoảnh khắc mà còn kể một câu chuyện về lòng yêu nước, về sự hy sinh và về khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Người ta thường gọi Võ An Khánh là "Người chép sử bằng ảnh". Danh xưng ấy không chỉ ca ngợi tài năng nghệ thuật mà còn ghi nhận trách nhiệm lớn lao của ông đối với lịch sử. Nếu những trang sách kể lại các sự kiện bằng ngôn từ, thì những bức ảnh của Võ An Khánh khiến lịch sử hiện lên bằng những gương mặt, những ánh mắt và những khoảnh khắc chân thật không thể thay thế.

Cuộc đời của Võ An Khánh để lại một bài học sâu sắc: chiếc máy ảnh chỉ thực sự có giá trị khi người cầm máy biết hướng ống kính về con người, về sự thật và về những điều đáng được lịch sử ghi nhớ. Vì vậy, tên tuổi của ông sẽ mãi được nhắc đến như một trong những nhà nhiếp ảnh xuất sắc nhất của Việt Nam – người đã dành cả cuộc đời để lưu giữ ký ức của dân tộc bằng ánh sáng và lòng yêu nước.