Võ Chí Công – Người giữ lửa kháng chiến trên chiến trường Khu V

hời kỳ lịch sử: 1945–1954 – từ những ngày đầu kháng chiến toàn quốc đến thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
1. Sau mùa thu 1945, cuộc chiến mới bắt đầu

Mùa thu năm 1945, chính quyền cách mạng được thành lập.

Nhưng độc lập vừa giành được chưa bao lâu thì chiến tranh đã trở lại.

Ngày 23/9/1945, quân Pháp nổ súng ở Sài Gòn, mở đầu quá trình tái chiếm Nam Bộ. Không lâu sau, chiến tranh lan rộng ra các địa bàn Trung Bộ.

Đối với Khu V, đây là một chiến trường đặc biệt.

Địa hình kéo dài từ các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ lên Tây Nguyên. Phía trước là biển, phía sau là núi rừng Trường Sơn. Dân cư phân tán, giao thông khó khăn, trong khi quân Pháp tìm cách kiểm soát các đô thị và những tuyến đường chiến lược.

Võ Chí Công lúc này không còn là người vừa lãnh đạo khởi nghĩa ở Quảng Nam.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được giao làm Ủy trưởng Tư pháp tỉnh Quảng Nam, rồi Chính trị viên Chi đội 1 Giải phóng quân Quảng Nam.

Đến năm 1946, ông được giao nhiệm vụ Phó Ban Tổ chức cán bộ và Thanh tra Quân khu V.

Công việc của ông lúc này không phải chỉ huy một trận đánh cụ thể.

Đó là một công việc âm thầm hơn:

xây dựng con người cho cuộc chiến.

Tổ chức lực lượng.

Bố trí cán bộ.

Kiểm tra đơn vị.

Xây dựng tổ chức Đảng trong quân đội.

Và giúp một lực lượng vũ trang còn non trẻ đứng vững trước một đội quân viễn chinh có trang bị và kinh nghiệm chiến đấu vượt trội.

Ảnh chân dung Võ Chí Công và hình ảnh lực lượng kháng chiến Khu V. Không có ảnh xác thực xác định Võ Chí Công đang làm việc tại Quân khu V năm 1946, vì vậy các ảnh chiến trường chỉ mang tính bối cảnh.

2. Chiến trường cực Nam Trung Bộ – xây quân giữa những ngày thiếu thốn

Năm 1948, Võ Chí Công được cử làm Ủy viên Ủy ban Quân sự tỉnh Bình Định.

Đây là một giai đoạn mà việc xây dựng lực lượng kháng chiến ở cực Nam Trung Bộ gặp vô vàn khó khăn.

Không có một hậu phương lớn và ổn định như Việt Bắc.

Vũ khí thiếu.

Đạn thiếu.

Cán bộ quân sự thiếu.

Những đơn vị mới thành lập phải vừa chiến đấu vừa học cách tổ chức chiến đấu.

Trong hoàn cảnh đó, Võ Chí Công tham gia vào việc tổ chức lại lực lượng vũ trang, đào tạo cán bộ quân sự và xây dựng Đảng trong quân đội. Báo Nhân Dân ghi nhận đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng ông đảm nhiệm trên chiến trường cực Nam Trung Bộ.

Đây là một điểm đáng chú ý khi nhìn lại cuộc đời Võ Chí Công.

Ông không phải một vị tướng trưởng thành chủ yếu từ những trận đánh trực tiếp.

Thế mạnh của ông nằm nhiều ở tổ chức và lãnh đạo chính trị, ở khả năng xây dựng lực lượng và giữ cho phong trào đứng vững trong những thời điểm khó khăn.

Và Khu V lúc ấy cần chính điều đó.

Bởi một chiến trường có thể thua một trận.

Nhưng nếu còn người, còn dân, còn cơ sở, còn tổ chức, thì cuộc chiến chưa kết thúc.

Ảnh tư liệu về lực lượng kháng chiến tại Bình Định và Liên khu V. Những hình ảnh này minh họa điều kiện chiến trường, không phải ảnh trực tiếp về hoạt động của Võ Chí Công.

3. Năm 1950 – một nhiệm vụ vượt khỏi biên giới

Năm 1950, nhiệm vụ của Võ Chí Công đột ngột mở rộng.

Ông được chỉ định làm Bí thư kiêm Chính ủy Ban Cán sự khu Đông Bắc Miên, tức khu vực Đông Bắc Campuchia.

Đây không phải một nhiệm vụ đơn giản.

Cuộc kháng chiến của Việt Nam nằm trong một không gian rộng hơn của Đông Dương.

Ở Campuchia, lực lượng cách mạng cũng đang chống lại sự tái lập quyền kiểm soát của thực dân Pháp.

Nếu các căn cứ cách mạng ở Việt Nam và Campuchia có thể liên kết với nhau, Pháp sẽ phải đối phó với một không gian chiến tranh rộng lớn hơn.

Võ Chí Công được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở và tổ chức lực lượng ở Đông Bắc Campuchia.

Theo Báo Nhân Dân, ông đã cùng tổ chức đưa các đoàn công tác và quân tình nguyện Việt Nam vượt Trường Sơn sang hỗ trợ phong trào cách mạng Campuchia xây dựng căn cứ. Đến giữa năm 1951, một thế trận liên hoàn nối Đông Bắc Campuchia với Hạ Lào, Tây Nguyên và Liên khu V đã được hình thành.

Những con đường ấy không có đường nhựa.

Không có xe tải chạy hàng đoàn.

Chỉ có núi rừng, những tuyến liên lạc bí mật và những đoàn người đi xuyên Trường Sơn.

Đối với những cán bộ làm nhiệm vụ lúc đó, biên giới không phải là một đường kẻ trên bản đồ.

Đó là những dãy núi phải vượt qua.

Những vùng dân cư phải gây dựng cơ sở.

Và một cuộc chiến phải được tổ chức trong điều kiện thiếu thốn.

Ảnh Trường Sơn và tư liệu về hoạt động cách mạng Việt Nam – Campuchia thời kỳ chống Pháp. Không có ảnh xác thực của đoàn công tác do Võ Chí Công phụ trách.

4. Trở lại Khu V – khi cuộc chiến bước vào giai đoạn quyết định

Tháng 3/1951, Võ Chí Công được bầu vào Khu ủy Khu V.

Một năm sau, tháng 2/1952, ông được cử làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam – Đà Nẵng. (nhandan.vn)

Quê hương mà ông từng lãnh đạo giành chính quyền năm 1945 giờ đây đã trở thành một chiến trường.

Pháp kiểm soát những trung tâm quan trọng.

Các tuyến giao thông bị chia cắt.

Những vùng căn cứ và vùng tự do phải vừa sản xuất vừa chiến đấu.

Nhiệm vụ của người Bí thư Tỉnh ủy không chỉ là chỉ đạo quân sự.

Phải xây dựng chính quyền.

Củng cố Mặt trận.

Phát triển Đảng.

Giữ dân.

Tổ chức sản xuất.

Và bảo đảm lực lượng vũ trang có đủ điều kiện chiến đấu.

Báo Nhân Dân đánh giá trong thời gian này, Võ Chí Công tập trung lãnh đạo xây dựng Đảng, chính quyền, Mặt trận và lực lượng vũ trang của Quảng Nam – Đà Nẵng, đồng thời cùng Khu V phối hợp với các chiến trường khác.

Một cuộc chiến tranh lâu dài không thể chỉ dựa vào những người cầm súng.

Đằng sau một đơn vị chiến đấu phải có người nuôi quân.

Đằng sau một căn cứ phải có dân.

Đằng sau một trận đánh phải có cả một hệ thống tổ chức.

Võ Chí Công dành nhiều tâm sức cho chính phần việc ít được nhìn thấy ấy.

Ảnh tư liệu về Quảng Nam trong kháng chiến chống Pháp và lực lượng du kích địa phương. Không có ảnh xác thực ghi lại các cuộc họp của Tỉnh ủy do Võ Chí Công chủ trì.

5. Khi Điện Biên Phủ trở thành cuộc chiến của cả nước

Đầu năm 1953, cuộc kháng chiến bước vào một giai đoạn mới.

Ở phía Bắc, quân Pháp tập trung xây dựng tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Nhưng Điện Biên Phủ không phải nơi duy nhất quyết định cục diện.

Chủ trương của ta là buộc quân Pháp phải phân tán lực lượng trên nhiều chiến trường.

Khu V vì vậy phải đánh địch tại chỗ, không cho đối phương tự do tập trung quân lên chiến trường chính.

Trong thời gian Võ Chí Công lãnh đạo Quảng Nam – Đà Nẵng, phong trào kháng chiến ở địa phương tiếp tục được củng cố và đẩy mạnh.

Các tỉnh Nam – Ngãi – Bình – Phú trở thành vùng tự do quan trọng của Liên khu V.

Theo Bộ Quốc phòng, trong chiến cuộc Đông Xuân 1953–1954, lực lượng vũ trang Liên khu V đã đẩy mạnh hoạt động tác chiến, đánh tiêu hao và cầm chân quân Pháp, đồng thời hoàn thành các mục tiêu chiến lược gồm giải phóng Kon Tum, đánh bại cuộc hành quân Át-lăng, giữ vững vùng tự do Nam – Ngãi – Bình – Phú và phối hợp với Điện Biên Phủ.

Đó chính là ý nghĩa của hai chữ “chia lửa”.

Không phải Khu V thay thế Điện Biên Phủ.

Mà bằng việc buộc quân Pháp phải đối phó ở nhiều nơi, Khu V góp phần làm cho kế hoạch của đối phương bị phân tán.

Và ở Quảng Nam, Tỉnh ủy tiếp tục tổ chức lực lượng phối hợp với chiến trường chung.

Ảnh tư liệu về chiến trường Điện Biên Phủ và Liên khu V trong Đông Xuân 1953–1954. Hình ảnh minh họa mối liên hệ giữa chiến trường chính và các chiến trường phối hợp, không phải ảnh trực tiếp của Võ Chí Công.

6. Bồ Bồ – một trận đánh ở Quảng Nam trong những ngày cuối chiến tranh

Mùa hè năm 1954.

Điện Biên Phủ đã toàn thắng.

Nhưng chiến tranh chưa lập tức kết thúc trên tất cả các chiến trường.

Ở Quảng Nam, quân và dân địa phương tiếp tục tiến công những vị trí còn lại của quân Pháp.

Ngày 20/7/1954, quân dân Quảng Nam đánh tan cứ điểm Bồ Bồ ở Điện Tiến, Điện Bàn.

Bồ Bồ nằm trên một địa bàn có vị trí quan trọng, án ngữ khu vực phía bắc Quảng Nam.

Chiến thắng này diễn ra đúng thời điểm Hội nghị Genève đang đi đến những thỏa thuận cuối cùng.

Báo Quảng Nam gọi Bồ Bồ là một trận đánh có ý nghĩa đặc biệt trên chiến trường Khu V, góp phần cùng những thắng lợi khác tạo sức ép để Pháp phải chấm dứt chiến tranh.

Võ Chí Công lúc ấy là Bí thư Tỉnh ủy.

Ông không phải người trực tiếp chỉ huy từng đơn vị xung phong đánh Bồ Bồ.

Nhưng ông là một phần của tập thể lãnh đạo chính trị đã tổ chức và duy trì sức mạnh kháng chiến trên địa bàn.

Đây cũng là điều cần phân biệt khi kể về những người lãnh đạo chiến trường:

Một chiến thắng không thuộc về một cá nhân.

Người chỉ huy quân sự có nhiệm vụ của người chỉ huy quân sự.

Người lãnh đạo chính trị có nhiệm vụ của người lãnh đạo chính trị.

Và phía sau cả hai là hàng vạn người dân, dân công, cán bộ, chiến sĩ.

Bồ Bồ là chiến thắng của cả một hệ thống kháng chiến.

Ảnh di tích và địa bàn Bồ Bồ hiện nay, cùng tư liệu về chiến thắng Bồ Bồ. Đây là địa điểm có thật gắn với trận đánh ngày 20/7/1954; không có ảnh chiến đấu xác thực đủ rõ để khẳng định là ảnh của trận đánh.

7. Một chiến trường không chỉ được giữ bằng súng

Nhìn lại những năm Võ Chí Công hoạt động ở Khu V, có một điểm xuyên suốt.

Ông luôn được giao những nhiệm vụ liên quan đến xây dựng lực lượng.

Năm 1946: tổ chức và thanh tra lực lượng ở Quân khu V.

Năm 1948: tham gia Ủy ban Quân sự Bình Định, xây dựng lực lượng và đào tạo cán bộ.

Năm 1950: sang Đông Bắc Campuchia thực hiện nhiệm vụ quốc tế.

Năm 1951: vào Khu ủy Khu V.

Năm 1952: trở thành Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam – Đà Nẵng.

Đó là một quá trình chuyển từ công tác quân đội sang lãnh đạo toàn diện một địa bàn chiến tranh.

Và ở mỗi vị trí, bài toán vẫn gần giống nhau:

Làm sao để lực lượng không bị tan rã?

Làm sao để dân tiếp tục tin và nuôi dưỡng kháng chiến?

Làm sao để vùng tự do đứng vững?

Làm sao để chiến trường địa phương phối hợp được với chiến trường cả nước?

Chính từ thực tiễn ấy, Võ Chí Công trưởng thành thành một cán bộ lãnh đạo chiến trường có kinh nghiệm sâu sắc.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông không ra miền Bắc lâu dài.

Ông được phân công trở lại miền Nam.

Cuộc chiến mới đang bắt đầu.

Và lần này, Khu V sẽ phải đối mặt với một đối thủ hoàn toàn khác.

Ảnh tư liệu Võ Chí Công và chiến trường Khu V giai đoạn cuối kháng chiến chống Pháp. Hình ảnh dùng để minh họa bước chuyển từ cuộc kháng chiến chống Pháp sang giai đoạn đấu tranh mới sau Genève.

Lời kết

Có những người được lịch sử nhớ đến qua một trận đánh.

Nhưng với Võ Chí Công, dấu ấn trong cuộc kháng chiến chống Pháp nằm ở những năm tháng xây dựng và giữ vững một chiến trường.

Từ Quảng Nam, ông đi qua Bình Định.

Từ Khu V, ông vượt Trường Sơn sang Đông Bắc Campuchia.

Rồi lại trở về Quảng Nam.

Mỗi nơi một nhiệm vụ.

Mỗi nơi một thử thách.

Nhưng có một điểm chung:

ở đâu ông cũng phải xây dựng lực lượng từ những điều kiện rất thiếu thốn.

Không có một hậu phương hoàn chỉnh.

Không có nguồn vũ khí dồi dào.

Không có những tuyến vận tải thuận lợi.

Chỉ có tổ chức, cán bộ, lực lượng vũ trang và trên hết là nhân dân.

Đến năm 1954, khi Điện Biên Phủ toàn thắng, Khu V cũng đã hoàn thành phần việc của mình: giữ vững vùng tự do, đánh tiêu hao và phân tán lực lượng Pháp, phối hợp với chiến trường chính.

Võ Chí Công đã đi qua cuộc chiến ấy với tư cách một người tổ chức và lãnh đạo chính trị của chiến trường, chứ không phải một vị tướng trực tiếp chỉ huy mọi trận đánh.

Nhưng chính những năm tháng ấy đã tạo nên kinh nghiệm mà ông sẽ mang vào cuộc chiến tiếp theo.

Sau Genève, Võ Chí Công trở lại miền Nam.

Ông sẽ tiếp tục ở lại chiến trường suốt hai thập niên.

Và từ năm 1964, ông trở thành Phó Bí thư Trung ương Cục miền Nam, Bí thư Khu ủy và Chính ủy Quân khu V – một trong những người lãnh đạo chủ chốt của chiến trường miền Trung – Tây Nguyên trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Cuộc chiến của Võ Chí Công vì thế chưa kết thúc ở Genève.

Nó chỉ chuyển sang một chương còn dài và khốc liệt hơn.