Võ Đình Quỳnh – người trí thức trở về và hành trình dựng nền gang thép

Võ Đình Quỳnh – người trí thức trở về và hành trình dựng nền gang thép

Trong ký ức về chuyến trở về nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946, nhiều người thường nhớ tới Giáo sư Trần Đại Nghĩa, bác sĩ Trần Hữu Tước và kỹ sư Võ Quí Huân. Cùng có mặt trên hành trình ấy còn một người trẻ tuổi hơn, ít được nhắc đến hơn: kỹ sư mỏ - luyện kim Võ Đình Quỳnh. Cuộc đời ông không đi theo một đường thẳng dễ kể, nhưng lại cho thấy một cách phụng sự đất nước bền bỉ bằng tri thức, nghề nghiệp và lòng tự trọng của người trí thức.

Người con của quê hương Quảng Ngãi

Võ Đình Quỳnh sinh năm 1917 trong một gia đình nhà Nho tại làng Vạn An, xã Nghĩa Thương, huyện Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi. Đây là vùng đất nằm bên sông Trà Khúc, giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Cha ông là cụ Võ Đình Thụy, một kỹ sư công chính có cảm tình với phong trào yêu nước. Nền nếp gia đình coi trọng học vấn đã tạo điều kiện để Võ Đình Quỳnh theo đuổi ngành mỏ - luyện kim, một lĩnh vực rất cần thiết đối với một quốc gia muốn xây dựng nền công nghiệp tự chủ.

Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp năm 1946, đất nước vừa giành độc lập nhưng đang đứng trước muôn vàn thử thách. Chính quyền cách mạng non trẻ thiếu cán bộ chuyên môn, thiếu máy móc, thiếu cả những ngành công nghiệp nền tảng. Trong hoàn cảnh ấy, việc thu hút trí thức Việt Nam ở nước ngoài trở về không chỉ là một lời kêu gọi tình cảm, mà còn là yêu cầu cấp thiết của công cuộc kháng chiến và kiến quốc.

Lựa chọn trở về năm 1946

Sau thời gian học tập ở Pháp, Võ Đình Quỳnh đã lựa chọn trở về Tổ quốc cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông là người trẻ nhất trong nhóm bốn trí thức Việt kiều đi cùng Người, gồm Phạm Quang Lễ, sau được đặt tên là Trần Đại Nghĩa; bác sĩ Trần Hữu Tước; kỹ sư Võ Quí Huân và kỹ sư Võ Đình Quỳnh.

Ngày 14 tháng 9 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký bản Tạm ước Việt - Pháp. Sau đó, Người cùng đoàn lên chiến hạm Dumont d’Urville rời cảng Toulon về nước. Con tàu cập Bến Ngự, Hải Phòng ngày 20 tháng 10 năm 1946. Hành trình ấy đưa về Tổ quốc không chỉ bốn con người được đào tạo bài bản, mà còn mang theo kỳ vọng đặt những viên gạch đầu tiên cho nền khoa học và công nghiệp của nước Việt Nam mới.

Quyết định của Võ Đình Quỳnh đáng trân trọng ở chỗ ông hiểu rất rõ những gì đang chờ đợi phía trước. Trở về khi chiến tranh có thể bùng nổ bất cứ lúc nào đồng nghĩa với việc rời bỏ môi trường nghiên cứu thuận lợi ở châu Âu để bước vào một đất nước nghèo, hạ tầng công nghiệp hầu như chưa có. Nhưng chính lúc gian khó nhất, tri thức chuyên môn của những người như ông lại càng quý giá.

Một ngã rẽ trong khói lửa

Sau khi về nước, Võ Đình Quỳnh có thời gian vào miền Nam. Ngày Toàn quốc kháng chiến 19 tháng 12 năm 1946 bùng nổ khiến tình thế thay đổi đột ngột, các đường liên lạc bị chia cắt. Ông bị kẹt lại trong vùng do đối phương kiểm soát và mất liên lạc với những người đồng hành ở miền Bắc.

Ngã rẽ ấy khiến câu chuyện của ông khác với Trần Đại Nghĩa, Trần Hữu Tước hay Võ Quí Huân. Ông không có điều kiện trực tiếp tham gia các cơ quan kháng chiến ở Việt Bắc hoặc Liên khu 4. Tuy nhiên, sự gián đoạn về tổ chức không làm mất đi định hướng mà ông đã chọn khi trở về. Trong hoàn cảnh phức tạp của miền Nam lúc bấy giờ, ông tiếp tục giữ nghề, gây dựng cơ sở công nghiệp bằng chuyên môn mỏ - luyện kim và tránh đem năng lực của mình phục vụ bộ máy chiến tranh của chính quyền Sài Gòn.

VIKIMCO và dấu ấn của “ông vua gang thép”

Trong những năm 1960, kỹ sư Võ Đình Quỳnh xây dựng Việt Nam Kim khí Công ty, thường gọi là VIKIMCO, tại Thủ Đức. Ông trực tiếp điều hành và quản lý nhà máy. Với kiến thức chuyên ngành cùng năng lực tổ chức sản xuất, ông đưa VIKIMCO trở thành một cơ sở luyện và cán thép đáng chú ý ở miền Nam. Từ dấu ấn này, ông được nhiều người gọi bằng biệt danh “ông vua gang thép”.

Gang thép là vật liệu nền tảng của công nghiệp. Từ công cụ lao động, máy móc, phương tiện vận tải đến các công trình xây dựng đều cần thép. Trong một nền kinh tế còn lệ thuộc nhiều vào hàng nhập khẩu, việc hình thành một cơ sở luyện kim do kỹ sư Việt Nam tổ chức và vận hành mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một doanh nghiệp. Đó là minh chứng rằng người Việt Nam có thể tiếp nhận, làm chủ và tổ chức sản xuất trong một ngành công nghiệp nặng phức tạp.

Điều đáng chú ý là con đường của Võ Đình Quỳnh gắn với sản xuất thực tế. Ông không chỉ có bằng cấp hay kiến thức sách vở, mà đã biến tri thức thành nhà xưởng, thiết bị, quy trình và sản phẩm. Công việc ấy đòi hỏi sự am hiểu từ nguyên liệu, nhiệt độ luyện kim, tính chất kim loại đến tổ chức nhân lực và thị trường. Chính năng lực kết hợp giữa khoa học với quản trị công nghiệp đã tạo nên vị thế riêng của ông.

Nhà máy trở về với nền công nghiệp thống nhất

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất. VIKIMCO bước sang một giai đoạn mới. Ngày 1 tháng 1 năm 1978, cơ sở này chính thức được đặt dưới sự điều hành và quản lý của Công ty Luyện kim đen thuộc Bộ Cơ khí và Luyện kim, đồng thời đổi tên thành Nhà máy Quốc doanh cán thép VIKIMCO. Cơ sở đó về sau phát triển thành Công ty Cổ phần Thép Thủ Đức.

Sự tiếp nối này có ý nghĩa đặc biệt. Nhà máy do Võ Đình Quỳnh gây dựng không mất đi sau biến động lịch sử, mà trở thành một bộ phận của ngành luyện kim trong nước, tiếp tục phục vụ nhu cầu xây dựng và khôi phục kinh tế. Thành quả lao động của ông vì thế đã hòa vào tài sản chung của đất nước thống nhất.

Một cuộc đời ít được kể

Võ Đình Quỳnh không phải là nhân vật thường xuyên xuất hiện trong sách giáo khoa hay trong những câu chuyện lịch sử phổ biến. Hoàn cảnh bị chia cắt ngay sau khi trở về nước khiến đóng góp của ông khó được nhìn thấy theo những khuôn mẫu quen thuộc. Tuy nhiên, chính cuộc đời ấy giúp chúng ta hiểu lịch sử đầy đủ hơn: lòng yêu nước không chỉ thể hiện trên chiến trường hay trong những chức vụ nổi bật, mà còn có thể được gìn giữ qua sự lựa chọn nghề nghiệp, qua một nhà máy và qua quyết tâm làm chủ kỹ thuật.

Trong nhóm bốn trí thức trở về cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946, mỗi người đi qua một hành trình khác nhau. Trần Đại Nghĩa góp phần xây dựng ngành quân giới; Trần Hữu Tước đặt nền móng cho ngành tai - mũi - họng; Võ Quí Huân phát triển ngành đúc - luyện kim trong kháng chiến; còn Võ Đình Quỳnh để lại dấu ấn bằng một cơ sở gang thép tại miền Nam. Bốn con đường ấy cùng gặp nhau ở một điểm: dùng tri thức đã học được ở nước ngoài để phục vụ dân tộc.

Câu chuyện của kỹ sư Võ Đình Quỳnh nhắc thế hệ hôm nay rằng phụng sự Tổ quốc không nhất thiết phải bắt đầu từ những việc lớn lao được nhiều người biết đến. Đôi khi, đó là quyết định trở về vào lúc khó khăn nhất; là giữ vững phẩm giá giữa hoàn cảnh chia cắt; là âm thầm dựng nên một nền móng kỹ thuật để người đi sau tiếp tục xây dựng. Chính những đóng góp lặng thầm như vậy đã làm nên chiều sâu của lịch sử Việt Nam hiện đại.