VÕ SẠ (1910 - 1991)

Đồng chí Võ Sạ tên thật là Lương Công Sạ, bí danh Thắng, sinh ngày 06 tháng 02 năm 1910, tại ấp Vân Sơn, làng Vân Trai, tổng Đức Hoà, phủ Tam Kỳ, nay là xã Tam Hiệp, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Ông nội là Võ Cơ, đã từng tham gia phong trào Cần Vương, chống Pháp. Người cha từng làm lý trưởng nhưng có tinh thần yêu nước.

Đồng chí Võ Sạ là con đầu trong gia đình có đến 14 anh em, hầu hết đều tham gia cách mạng và có nhiều cống hiến cho quê hương đất nước. Riêng các anh em: Võ Tiếp, Võ Kết, Võ Nghĩa… từng tham gia cách mạng, bị bắt, bị tra tấn và đều hy sinh ở nhà tù Hội An. Sinh ra trên mảnh đất có truyền thống yêu nước, nên đồng chí có điều kiện tiếp xúc với tư tưởng yêu nước từ rất sớm.

Từ năm 1930 đến năm 1935, đồng chí dạy học ở làng Bình An Trung nay là thôn An Thiện, xã Tam Nghĩa, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam, lớp học thu hút được đông đảo học sinh, với nhiều tầng lớp khác nhau ở các vùng lân cận đến học; có lúc lớp học lên tới 40 học sinh. Trong số những người theo học có đồng chí Nguyễn Viên, sau này là Đại tá Quân đội Nhân dân Việt Nam. Trong thời gian dạy học, đồng chí Võ Sạ viết nhiều bài diễn thuyết lên án chế độ phong kiến, tay sai, chống sưu cao thuế nặng, chống nạn mù chữ.

Năm 1930 - 1931, phong trào đấu tranh cách mạng của nông dân, công nhân cả nước mà đỉnh cao là cao trào Xô viết - Nghệ Tĩnh đã kích động tư tưởng, tinh thần yêu nước của đồng chí; nhưng cũng là lúc thực dân Pháp và phong kiến tay sai ra sức đàn áp khủng bố những chiến sỹ cách mạng và đặc biệt thâm độc hơn là chúng tuyên truyền xuyên tạc, nói xấu chủ nghĩa cộng sản, làm lung lay, mất lòng tin của quần chúng đối với Đảng với cách mạng.

Trong những năm 1932 - 1933, nhận thấy những tư tưởng tiến bộ của Nguyễn Như Bích và Võ Sạ, các đồng chí Trần Học Giới, Võ Minh, Lương Hợp Phố, đã tuyên truyền, giác ngộ đường lối cách mạng, phổ biến các sách báo tiến bộ, đặc biệt là những sách báo nói về cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô.

Tháng 3 năm 1933, đồng chí Trần Học Giới đến kiểm tra và thành lập một tổ cứu tế đỏ tại làng Vân Trai (Tam Hiệp), gồm 03 hội viên, do đồng chí Võ Sạ làm tổ trưởng. Sau khi được thành lập, hình thức hoạt động chủ yếu của tổ cứu tế đỏ là tuyên truyền giác ngộ chủ nghĩa cộng sản, kết nạp những quần chúng tốt vào Hội. Hướng hoạt động chủ yếu của hội lúc bấy giờ là vận động trong số những phụ huynh có tư tưởng tiến bộ chống Pháp, với sự nhiệt tình khéo léo của mình đồng chí Võ Sạ đã tập hợp và kết nạp được 15 hội viên gồm cả hương lý tiến bộ như các ông Trần Tài Tụng (Xã Năm), ông Huỳnh Tình (xã Cẩm), ông Hương Hy, ông Nguyễn Đính… Ngoài ra, đồng chí Võ Sạ còn cùng với Võ Hội còn mở trường dạy chữ Quốc ngữ vào ban đêm cho hơn 50 người đến học, nội dung dạy học lồng ghép những tư tưởng, tinh thần yêu nước, yêu cách mạng vào chương trình học của môn công dân, các bài giảng này đã lôi cuốn được rất nhiều học sinh, đặc biệt là những học sinh lớn tuổi.

Vào đầu năm 1935, đồng chí Tống Văn Trân phái viên của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương đến Tam Kỳ kiểm tra tình hình và chỉ đạo một số nhiệm vụ công tác. Được sự chỉ đạo của đồng chí Tống Văn Trân, Đảng bộ đang triển khai mạnh mẽ công tác tuyên truyền phát triển tổ chức, đồng thời chuẩn bị khẩn trương chuẩn bị kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động (1/5), thì xảy ra vụ bể vỡ do sau khi dự Hội nghị bầu Ban cán sự Trung Nam tại Quảng Ngãi tháng 4 năm 1935, đồng chí Tống Văn Trân và người liên lạc bị địch bắt trên đường đi công tác. Bọn thực dân Pháp đã lấy được bài chỉ thuế thân của đồng chí Võ Minh đưa để đồng chí Tống Văn Trân dùng làm giấy đi đường cùng một số tài liệu liên quan, trong đó có bản báo cáo tình hình tổ chức Đảng của Tỉnh ủy Quảng Nam do Võ Minh viết. Cơ sở bị lộ, các đồng chí Trần Học Giới, Võ Minh, Lương Hợp Phố bị bắt. Vụ bể vỡ này làm cho Đảng bộ bị tổn thất nặng, toàn bộ Ban Tỉnh ủy lâm thời tỉnh Quảng Nam bị bắt, tuy nhiên lúc này tổ cứu tế đỏ ở Vân Trai vẫn hoạt động bình thường nhưng dừng phát triển hội viên.

Năm 1936, Mặt trận bình dân Pháp lên nắm quyền thi hành một số chính sách tiến bộ như tự do hội họp, tự do ngôn luận, ân xá, trả tự do cho các chiến sĩ cách mạng, dân chủ cho nhân dân chính quốc và nhân dân các nước thuộc địa. Chủ trương đấu tranh của Đảng lúc này là đẩy mạnh hoạt động dân chủ như đòi tự do dân chủ, tự do hội họp, tự do báo chí, tự do nghiệp đoàn, thả tù chính trị, giảm các loại thuế, cải thiện dân sinh. Cuối năm 1936 đầu năm 1937, tất cả các đồng chí bị bắt trong vụ bể vỡ năm 1935 lần lượt được ra tù và nhanh chóng liên lạc với các đồng chí còn lại để củng cố tổ chức Đảng và quần chúng.

Năm 1937, đồng chí Trần Học Giới thay mặt Chi bộ Diêm Trường kết nạp đồng chí Võ Sạ vào Đảng[1]. Tháng 3 năm 1938, dưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Phùng và Nguyễn Sắc Kim, Chi bộ ghép Vân Trai - Thọ Khương được thành lập gồm: Phan Khắc (Phan Thêm), Phan Thị Nễ, Võ Sạ và Phan Quang Trọng. Nhiệm vụ của Chi bộ chủ yếu là phát động quần chúng tham gia vào các tổ chức dân chủ để giác ngộ quần chúng; các tổ chức được thành lập như: Hội buôn thuốc Bắc, hội lợp nhà, hội bóng đá, hội nuôi lợn, hội truyền bá chữ quốc ngữ… Đặc biệt, hội truyền bá chữ quốc ngữ đã tập hợp được một tủ sách gồm các loại sách, báo mới như: Thời thế, Thời mới, Nhân dân mới và nhiều loại sách do nhà xuất bản của Đảng phụ trách, trong đó có bộ sách Dân cày gồm 3 tập được nhiều thanh niên chuyền tay nhau đọc.

Đến tháng 7 năm 1938, Chi bộ ghép Vân Trai - Thọ Khương tách ra thành lập hai chi bộ độc lập, gồm Chi bộ Vân Trai và Chi bộ Thọ Khương. Chi bộ Vân Trai gồm 05 đồng chí: Võ Sạ, Nguyễn Hội, Nguyễn Chúng, Phan Châu, Trần Phục, do đồng chí Võ Sạ làm Bí thư.

Tháng 5 năm 1939, đồng chí Võ Sạ cùng các đồng chí ở tổng An Hoà, Đức Hoà làm lễ truy điệu Phan Thanh - một nghị viên xuất sắc trong Viện dân biểu Trung kỳ, tại một địa điểm của xã Xuân Quang, nhằm tuyên truyền giác ngộ tinh thần đấu tranh cách mạng cho quần chúng nhân dân. Trong thời gian này, để đấu tranh chống lại thuế lũy tiến, đồng chí Võ Sạ đã vận động lấy chữ ký, chủ trương, kế hoạch của đồng chí được đông đảo quần chúng tham gia hưởng ứng.

Cũng trong năm 1939, đồng chí Võ Sạ và đồng chí Phan Quang Trọng đứng ra tổ chức sân bóng đá tại Gò Mè, làng Thọ Khương, sau chuyển về Gò Dê, thôn Vân Bình. Hội bóng đá hoạt động rất tích cực, tập hợp đông đảo thanh niên, tri thức, học sinh. Đây là nơi gặp gỡ trao đổi thông tin và thu hút được nhiều đồng chí ở Tam Kỳ và Hội An, Bình Sơn - Quảng Ngãi đến thi đấu, qua đó nhằm tránh tai mắt của bọn giặc, trao đổi thời cuộc và xây dựng các tổ chức cách mạng.

Tháng 7 năm 1939, thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy Quảng Nam, Phủ uỷ Tam Kỳ tổ chức cuộc mitting kỷ niệm ngày cách mạng Tư sản Pháp (14.7.1789) để thông qua đó phát động phong trào tiếp tục đấu tranh chống chế độ cai trị phản động của thực dân Pháp và phong kiến tay sai, đòi tự do, cơm áo, hoà bình, chống chiến tranh đế quốc, bảo vệ nhà nước Liên bang Xô Viết. Chi bộ Vân Trai, Thọ Khương huy động và dùng thuyền đưa trên 200 đảng viên và quần chúng cách mạng đi dự cuộc mitting lớn tại núi Quảng Phú (Tam Phú). Đồng chí Võ Sạ tham gia vào ban hậu cần, lo thuyền, lương thực cho nhân dân ở các xã khác đến tham gia mitting.

Cuộc mitting gây tiếng vang lớn, quần chúng thêm tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng. Bọn địch ở Tam Kỳ hoang mang, lo sợ. Nhưng sau đó, địch phát hiện, chúng tìm ra manh mối và bắt trên một trăm người cả đảng viên và quần chúng giam vào nhà lao phủ để tra hỏi. Nhưng suốt cuộc hỏi cung, chúng không tìm ra bằng chứng, buộc phải thả chỉ giữ lại 10 người, cuối cùng chúng kết án: Khưu Thúc Cự, Võ Sạ, Lê Trọng Nghĩa, Lê Bá, Nguyễn Nhật Anh, Hồ Ngọc Thành mỗi người sáu tháng tù giam ở nhà lao Hội An, số còn lại ba tháng án treo; đồng chí Phan Khắc cũng bị bắt và kết án một tháng tù, được hưởng án treo cho về địa phương quản thúc.

Đến tháng 11 năm 1939, khi sắp mãn hạn tù thì tên mật thám Reynand cho gọi đồng chí Võ Sạ lên và nói rằng đồng chí có chân trong Tỉnh ủy Quảng Nam rồi chúng đưa đồng chí ra tra tấn nhưng trước sau như một đồng chí vẫn không khai báo các đồng chí trong Tỉnh ủy. Sau một tuần lễ bị tra tấn, hết sức dã man, không thu được kết quả gì mà lại kết án đồng chí Võ Sạ 3 năm tù[2].

Đầu năm 1940, đồng chí Võ Sạ cùng các đồng chí Nguyễn Xuân Nhĩ, Nguyễn Như Khuê và Nguyễn Phùng bị chúng đưa về nhà tù Lao Bảo, chế độ nhà lao hết sức khắc nghiệt, cái chết luôn luôn rình rập, đe dọa, nhưng anh em đều đoàn kết một lòng, nhanh chóng tập hợp nhau lại tổ chức hoạt động trong tù với mục đích: Giáo dục chính trị, tư tưởng, nâng cao lập trường quan điểm, ý chí cách mạng và phẩm chất của người cộng sản; vận động lôi kéo binh lính đứng về phía những người yêu nước.

Trong thời gian ở Lao Bảo, đồng chí Võ Sạ đã tham gia cuộc đấu tranh chống lại tên đồn trưởng đã sát hại đồng chí Lê Thế Tiết, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị. Cuộc đấu tranh kéo dài hơn 10 ngày, do các đồng chí Tố Hữu, Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Xuân Nhĩ, Nguyễn Thuý lãnh đạo đã thu được thắng lợi, từ đó tên đồn trưởng đỡ khắt khe với anh em, ăn uống có phần được cải thiện.

Năm 1941, chúng chuyển đồng chí Võ Sạ đến nhà tù Buôn Ma Thuột, đến tháng 7 năm 1942 chúng lại đưa đồng chí về lại nhà lao Hội An, rồi lại chuyển đồng chí đến khu an trí Trà Khê, Phú Yên. Trong thời gian ba năm ở Trà Khê, đồng chí Võ Sạ đã tham gia các cuộc đấu tranh như bố trí cho các đồng chí: Lê Bá, Lê Nghĩa và Cao Tiến Khai [3], trốn tù về hoạt động. Nhưng chỉ có đồng chí Lê Bá và Cao Tiến Khai trốn được, việc bị lộ tên đồn trưởng đã tìm cách giết đồng chí Lê Nghĩa. Một cuộc đấu tranh chống khủng bố nổ ra và đồng chí Võ Sạ đã tham gia tích cực trong cuộc đấu tranh này.

Tháng 3 năm 1945, được tin Nhật đảo chính Pháp, tất cả anh em trong tù bàn kế hoạch vượt ngục về địa phương hoạt động, đồng chí Võ Sạ, Nguyễn Thế Kỷ, Võ Văn Quý và Phan Quang Trọng ở căng an trí Trà Khê về bắt mối được với Chi bộ Vân Trai và Thọ Khương. Đến tháng 5 năm 1945, đồng chí Võ Sạ được chi bộ giao nhiệm vụ tổ chức phong trào quần chúng chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền. Đầu tháng 8 năm 1945, đồng chí Võ Sạ được cử tham gia Ban vận động giành chính quyền phủ Tam Kỳ, phụ trách liên lạc giữa hai tổng An Hoà, Đức Hoà.

Lệnh tổng khởi nghĩa đến, với công tác vũ trang, tuyên truyền, vận động đã được chuẩn bị từ trước và thấm nhuần trong nhân dân, toàn dân trong phủ Tam Kỳ với khí thế đoàn kết, đứng lên đánh đổ sự thống trị của thực dân Pháp và chế độ phong kiến tay sai. Chỉ trong hai ngày, từ sáng 18 tháng 8 năm 1945, khởi nghĩa giành chính quyền nổ ra ở hầu hết các xã của phủ Tam Kỳ và kết thúc bằng việc hàng ngàn quần chúng đổ về phủ lỵ và giành chính quyền tại phủ đường.

Chiều ngày 19 tháng 8 năm 1945, một số đồng chí trong Phủ uỷ và Ban bạo động phủ Tam Kỳ họp để thành lập Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời của phủ gồm 9 đồng chí, đồng chí Võ Sạ được cử làm Ủy Trưởng giáo dục. Sau đó, đồng chí được cử giữ chức Phó Chủ tịch, lúc này Chủ tịch là đồng chí Lê Thuyết.

Ngày 06 tháng 01 năm 1946, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên trong lịch sử dân tộc, diễn ra như ngày hội lớn của toàn dân. Hầu hết cử tri nam, nữ trong toàn phủ đã nô nức đi bầu cử, cuộc bầu cử trên địa bàn toàn phủ diễn ra thuận lợi và đạt kết quả tốt đẹp. Mười bốn ứng cử viên do Mặt trận Việt Minh Trần Cao Vân (Mật danhViệt Minh tỉnh Quảng Nam) giới thiệu đã trúng cử với số phiếu tuyệt đối, trong đó đồng chí Võ Sạ và đồng chí là Nguyễn Thế Kỷ là đại biểu người Tam Kỳ.

Ngày 17 tháng 02 năm 1946, huyện Tam Kỳ tổ chức bầu cử Hội đồng nhân dân hai cấp, tỉnh và xã. Mỗi xã bầu từ 15 - 20 đại biểu hội đồng nhân dân xã, sau khi cuộc bầu cử hội đồng nhân dân xã xong phiên họp đầu tiên của Hội đồng nhân dân các xã đã bầu ra Ủy ban hành chính xã và cử đại biểu dự hội nghị bầu Ủy ban hành chính huyện gồm có 9 thành viên, do đồng chí Lê Thuyết làm Chủ tịch, đồng chí Võ Sạ làm Phó Chủ tịch - kiêm phụ trách uỷ viên giáo dục, công chính, y tế, Bí thư Đảng đoàn chính quyền huyện.

Từ 1951- 1954, đồng chí Võ Sạ được cử làm Chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Liên Việt huyện Tam Kỳ, thay đồng chí Khưu Thúc Cự về công tác ở tỉnh.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta giành được thắng lợi; nhưng thắng lợi không trọn vẹn theo Hiệp định , đất nước bị chia cắt làm hai miền. Sau Hiệp định do điều kiện đòi hỏi công việc trong tình hình mới nên đến tháng 12 năm 1954, đồng chí tập kết ra Bắc và công tác tại Bộ Nội vụ, giữ chức vụ Chánh Văn phòng Chính sách Bộ Nội vụ, nay là Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội. Năm 1971, do tuổi cao sức yếu, đồng chí được nghỉ hưu và sống hưởng tuổi già cùng gia đình và con cháu tại số nhà 48 phố Tây Sơn - Hà Nội.

Với lòng say mê công việc, mặc dù tuổi tác có cao, nhưng ý chí còn hăng say lắm, đồng chí muốn đóng góp nhiều hơn nữa công sức của mình cho đất nước nên sau khi nghỉ hưu, đồng chí lại tham gia vào một nhiệm vụ mới đó là làm Chủ tịch Hội khuyến học quận Ba Đình - Hà Nội (từ năm 1973 - 1980).

13 giờ ngày 19 tháng 3 năm 1991, do tuổi cao sức yếu đồng chí Võ Sạ đã trút hơi thở cuối cùng, trong niềm tiếc thương vô hạn của gia đình, đồng chí, đồng đội, hưởng thọ 81 tuổi và được an táng tại nghĩa trang Văn Điển - Hà Nội. Theo nguyện vọng của đồng chí lúc sinh thời, ngày 01 tháng 12 năm 2006, thi hài của đồng chí được chuyển về nghĩa trang gia đình, tại thôn 9, xã Tam Hiệp, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam trong niềm đón tiếp của bà con trong xã đối với người chiến sĩ cách mạng kiên trung, người Đại biểu Quốc hội đầu tiên của quê nhà.

Với những công lao to lớn, đồng chí Võ Sạ đã được Đảng, Nhà nước tặng nhiều phần thưởng cao quý: Huân chương Độc lập hạng Nhất; Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất; Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất....

Quá trình giác ngộ cũng như quá trình hoạt động cách mạng, trong thời gian bị giam cầm cũng như khi hoạt động ở bên ngoài, đồng chí luôn là con người hoạt động năng nổ, nhiệt tình, luôn luôn đề cao tinh thần cách mạng. Cả cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí luôn tận trung với nước, tận hiếu với dân, suốt đời phấn đấu cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.