Võ Thị Tần và những nữ thanh niên xung phong ở Đồng Lộc

Giữa những dòng thư kể về bom đạn ở Đồng Lộc, Võ Thị Tần nhắn mẹ gửi thêm ít giấy vì quyển sổ đã gần hết. Lời nhắn giản dị ấy khiến lòng người chùng xuống. Giữa chiến trường, chị vẫn học những bài hát mới, vẫn muốn viết thêm bao điều, đâu biết chỉ ít ngày nữa, những trang đời mình sẽ mãi dở dang.

Lá thư mang ngày 19 tháng 7 năm 1968. Người viết là Võ Thị Tần, Tiểu đội trưởng Tiểu đội 4, Đại đội 552 thanh niên xung phong Hà Tĩnh. Chị viết về nhà, báo tin công việc của đơn vị và hỏi thăm mẹ. Năm ngày sau, ngày 24 tháng 7, chị cùng chín đồng đội hy sinh trong trận bom của không quân Mỹ tại Ngã ba Đồng Lộc.

Chúng ta đọc lá thư khi đã biết điều xảy ra sau đó. Chị Tần lúc viết chưa biết. Khoảng cách ấy làm những lời nhắn gửi bình thường trở nên day dứt. Người đọc có thể dừng ở một câu rất lâu, còn người viết vẫn đang hướng về ngày tới, về việc sẽ nhận được giấy mẹ gửi và tiếp tục những công việc của mình.

Trong thư, chị kể chuyện đơn vị san sửa đường sau trận đánh phá, kịp cho những chuyến xe ra tiền tuyến. Qua lời kể ấy, Đồng Lộc hiện lên bằng một công việc cụ thể: đường bị phá thì phải nối lại để xe đi. Những cô gái làm đường hiểu rằng phía trước có người đang cần hàng hóa, lương thực, đạn dược. Thành quả công việc của họ được nhìn thấy khi bánh xe tiếp tục lăn.

Nhưng điều khiến lá thư ở lại lâu trong lòng người đọc là cách cô con gái trò chuyện với mẹ. Chị biết mẹ lo, nên kể chuyện bằng giọng lạc quan; giữa hoàn cảnh ác liệt vẫn nhắc đến việc tập hát và chuyện quyển sổ sắp hết. Lời xin thêm giấy đưa người đọc đến rất gần một cô gái trẻ. Ta có thể hiểu được niềm vui của chị bằng những điều nhỏ bé ấy, trước khi gọi tên những phẩm chất lớn lao.

Nói về phụ nữ trong chiến tranh, chúng ta thường bắt đầu từ sự hy sinh. Điều đó cần thiết, nhưng cũng nên nhớ họ đã sống như thế nào. Họ có gia đình để thương nhớ, có việc muốn làm khi trở về, có những đồ vật giữ riêng cho mình. Nếu chỉ nhớ phút cuối cùng, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần đời làm nên ý nghĩa của chính sự hy sinh ấy.

Tư liệu giới thiệu tại Đồng Lộc còn có hình ảnh chân dung chị Tần cùng kỷ vật lọn tóc và chiếc lược gắn với tình yêu của chị. Một người đã đi xa được nhớ lại qua những vật rất gần với đời sống. Chiếc lược từng dành cho mái tóc, lọn tóc từng được gìn giữ vì tình cảm riêng. Khi được đặt trong không gian tưởng niệm, chúng nhắc người xem rằng người nữ thanh niên xung phong cũng từng là một cô gái có tuổi xuân và hạnh phúc mong chờ.

Mái tóc rồi cũng có thể bạc theo năm tháng. Nếu được trở về, các chị hẳn cũng sẽ già đi như những người phụ nữ ta vẫn gặp mỗi ngày. Nghĩ đến điều ấy, khoảng cách giữa người đang sống và người trong ảnh bỗng gần hơn. Ta thôi chỉ nhìn thấy một chân dung trang trọng để nhận ra một tuổi trẻ đã từng có thật, với những điều yêu thương không xa lạ gì với mình.

Mười cô gái Đồng Lộc đã được nhắc đến trong rất nhiều bài viết và những chuyến hành hương. Mỗi lần kể lại, người viết vẫn cần tìm một cách để người đọc nhận ra các chị là những con người từng sống. Với tôi, lối vào câu chuyện lần này là mấy dòng xin mẹ gửi thêm giấy. Chị Tần vẫn còn muốn ghi tiếp, học thêm bài hát, viết thêm những dòng chữ cho người thân.

Lá thư dừng lại, còn lời xin giấy thì ở đó. Nó khiến ta nghĩ đến những trang chưa kịp viết của một đời người. Khi nhớ chị và đồng đội, xin hãy nhớ cả phần tương lai ấy: những điều rất đỗi bình thường mà các chị đã không còn cơ hội thực hiện. Hiểu được một mất mát như thế, có lẽ chúng ta sẽ biết chăm chút hơn cho những ngày bình yên mình đang có.