Võ Thị Thắng, người nhường chỗ nằm sau song sắt

Khi Võ Thị Thắng qua đời, những người từng ở tù cùng bà đến viếng. Trong lời kể của một người bạn tù, bên cạnh sự kiên cường trước những trận đòn, còn có một ký ức rất giản dị: Thắng thường nhường chỗ nằm và chăm sóc những chị em lớn tuổi. Bà Trần Thị Kim Hương, người nhắc lại chuyện ấy, nhớ cả ánh mắt và gương mặt tươi tắn của người đồng đội giữa cảnh giam cầm.

Một chỗ nằm được nhường lại không phải điều người ta thường đưa vào bản ghi chiến công. Nhưng trong nhà tù, khi con người bị tước đi gần hết những điều kiện sống bình thường, sự quan tâm nhỏ bé ấy có thể giúp người bên cạnh bớt tủi cực.

Đó cũng là một cách để đến gần Võ Thị Thắng, ngoài bức ảnh đã làm tên bà được nhiều người biết đến.

Võ Thị Thắng sinh ngày 10 tháng 12 năm 1945, quê ở xã Tân Bửu, huyện Bến Lức, tỉnh Long An, theo địa danh trước đây. Bà lớn lên trong một gia đình đông con, có truyền thống cách mạng. Năm mười sáu tuổi, bà tham gia Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam; năm mười bảy tuổi được tổ chức đưa vào Sài Gòn hoạt động bí mật.

Những năm tháng ấy, tuổi trẻ của bà gắn với phong trào thanh niên, học sinh, sinh viên, rồi phong trào công nhân và lực lượng vũ trang trong đô thị. Đến năm 1968, bà bị bắt, sau đó bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa kết án hai mươi năm tù.

Hai mươi năm là một quãng đời dài, nhất là khi người nghe bản án mới ngoài hai mươi tuổi.

Ở tuổi ấy, người ta còn đang học cách hiểu mình, còn có thể thay đổi nghề nghiệp, xây dựng gia đình, bắt đầu những dự định mới. Bản án đặt trước Võ Thị Thắng viễn cảnh những năm tháng đó sẽ trôi qua sau song sắt.

Nhưng hình ảnh được lưu lại từ phiên tòa là một nụ cười. Cùng với lời chất vấn về khả năng tồn tại của chính quyền đã kết án mình, nụ cười ấy trở thành biểu tượng quen thuộc của niềm tin và sự bất khuất.

Bức ảnh giữ được khoảnh khắc ấy. Còn những ngày tiếp theo trong tù thì phải tìm qua lời người từng sống cùng bà.

Theo ký ức của bà Trần Thị Kim Hương, có lần tài liệu được chuyển vào tù bị phát hiện. Võ Thị Thắng bị đánh nhưng không khai. Cũng người phụ nữ ấy, trong sinh hoạt với chị em, lại biết nhường nhịn và chăm nom những người lớn tuổi hơn mình.

Hai điều đặt cạnh nhau làm chân dung bà trở nên đầy đặn.

Sự cứng cỏi trước người tra khảo không khiến bà khô khan với đồng đội. Trong một hoàn cảnh dễ làm con người kiệt sức và chỉ còn đủ sức nghĩ đến bản thân, bà vẫn để ý xem người bên cạnh cần gì.

Chúng ta không có đủ tư liệu để kể bà đã nhường chỗ vào đêm nào, người nhận khi ấy đau ốm ra sao. Nhưng ký ức của bạn tù cho biết việc ấy đã xảy ra và còn được nhớ rất lâu. Có lẽ chính vì nó nhỏ, gần gũi, không cần ai chứng kiến để ghi công, mà lời kể lại càng đáng quý.

Một người có thể được công chúng nhớ qua bức ảnh. Với những người từng chịu cảnh tù đày cùng mình, bà còn được nhớ qua cách đối xử hằng ngày.

Ngày 7 tháng 3 năm 1974, Võ Thị Thắng được trả tự do theo Hiệp định Paris. Bản án hai mươi năm đã không đi hết thời hạn. Bà bước ra khỏi nhà tù sau gần sáu năm bị giam giữ.

Đọc đến ngày trở về, người ta có thể thở nhẹ. Nhưng những năm tháng đã mất không vì thế mà được trả lại. Phía sau cánh cửa nhà tù còn là việc tiếp tục sống, làm việc và tìm lại nhịp sinh hoạt của một con người tự do.

Sau chiến tranh, Võ Thị Thắng tiếp tục công tác. Bà từng đảm nhiệm các cương vị Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam – Cuba, đồng thời là Ủy viên Trung ương Đảng khóa VIII và IX.

Nhưng trong những lời tưởng nhớ, đồng nghiệp không chỉ nhắc đến chức vụ.

Bà Chu Hà Lan, người gắn bó với Võ Thị Thắng hơn hai mươi năm, kể về một chuyến thăm Cuba. Khi thấy trường học còn thiếu thốn, bà Thắng đã đem số tiền mình đang có ra ủng hộ, rồi vận động những người trong đoàn cùng đóng góp. Đó là việc làm được người đi cùng giữ lại trong ký ức.

Từ chỗ nằm trong nhà tù đến sự giúp đỡ dành cho một ngôi trường ở xa, có thể nhận ra một nét tính cách nhất quán: gặp người đang cần thì tìm cách san sẻ bằng thứ mình có.

Không phải sự giúp đỡ nào cũng giải quyết được hết khó khăn. Một khoản tiền không làm ngôi trường lập tức đầy đủ; một chỗ nằm được nhường không làm nhà tù bớt khắc nghiệt. Nhưng với người nhận, điều ấy nói rằng hoàn cảnh của họ đã được nhìn thấy.

Võ Thị Thắng qua đời ngày 22 tháng 8 năm 2014. Năm 2015, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Những người đến tiễn bà có đồng nghiệp, có đồng đội và những người từng chung cảnh tù đày. Trong cuộc chia tay ấy, câu chuyện về việc nhường chỗ nằm lại được nhắc lên.

Có lẽ đó là một lời tưởng nhớ rất riêng.

Nụ cười trước tòa cho người đời sau thấy một người phụ nữ không chịu khuất phục. Ký ức của bạn tù cho thấy người phụ nữ ấy còn biết dịu dàng với những người cùng chịu khổ.

Khi kể về Võ Thị Thắng, xin giữ lại cả hai hình ảnh. Bởi một cuộc đời đáng kính không chỉ có lúc đứng thẳng trước hiểm nguy, mà còn có những ngày lặng lẽ cúi xuống chăm sóc người bên cạnh.

Trong bức ảnh, bà để lại một nụ cười. Trong ký ức bạn tù, bà còn để lại một chỗ nằm đã nhường cho người khác.