VÕ TÒNG XUÂN – NGƯỜI MANG KHOA HỌC VỀ VỚI RUỘNG ĐỒNG

Có một thời, trên những cánh đồng miền Tây Nam Bộ, người nông dân phải đối diện với một kẻ thù rất nhỏ nhưng có sức tàn phá khủng khiếp: rầy nâu.

Chúng xuất hiện trên những ruộng lúa, sinh sôi nhanh chóng và truyền bệnh, khiến cây lúa vàng úa, mất khả năng sinh trưởng. Với người nông dân, nhìn một cánh đồng sắp đến ngày thu hoạch bỗng mất trắng không chỉ là mất một mùa vụ. Đó có thể là tiền ăn của cả gia đình, khoản nợ chưa trả và công sức của nhiều tháng trời bỗng chốc không còn.

Giữa những năm tháng ấy, một nhà khoa học trẻ thường xuyên xuất hiện trên đồng ruộng, trò chuyện với nông dân, quan sát cây lúa và tìm cách chống lại dịch bệnh.

Ông là Võ Tòng Xuân.

Sinh năm 1940 tại An Giang, Võ Tòng Xuân lớn lên giữa vùng đất gắn bó mật thiết với nông nghiệp. Sau quá trình học tập, ông có điều kiện tiếp cận với khoa học nông nghiệp hiện đại và đặc biệt dành sự quan tâm cho cây lúa – loại cây không chỉ nuôi sống hàng triệu gia đình mà còn gắn với đời sống, văn hóa của người Việt Nam.

Nhưng ông không muốn kiến thức chỉ nằm trong sách.

Đối với Võ Tòng Xuân, khoa học nông nghiệp chỉ thực sự có ý nghĩa khi người nông dân có thể sử dụng nó ngay trên thửa ruộng của mình.

Khi dịch rầy nâu gây thiệt hại nặng cho những cánh đồng lúa ở miền Nam, ông cùng các nhà khoa học nghiên cứu giải pháp và đặc biệt chú trọng việc đưa những giống lúa có khả năng chống chịu vào sản xuất.

Nhưng có giống tốt thôi chưa đủ.

Nếu người nông dân không hiểu đặc tính của giống, không biết cách gieo trồng và chăm sóc thì thành quả nghiên cứu vẫn nằm trên giấy. Vì vậy, Võ Tòng Xuân cùng cộng sự xuống tận cơ sở, hướng dẫn kỹ thuật và tìm cách chuyển giao kiến thức cho nông dân.

Một trong những cách làm đặc biệt là đào tạo sinh viên nông nghiệp rồi đưa chính những sinh viên ấy xuống các địa phương, cùng nông dân áp dụng kỹ thuật trên đồng ruộng.

Giảng đường vì thế không còn giới hạn trong bốn bức tường.

Cánh đồng trở thành lớp học. Cây lúa trở thành giáo trình. Và người nông dân vừa là người học, vừa là người cùng nhà khoa học kiểm nghiệm những kiến thức trong thực tế.

Từ những ruộng lúa cụ thể, phương pháp mới dần được nhân rộng. Nông dân thấy được hiệu quả thì người này hướng dẫn người kia. Kiến thức khoa học bắt đầu lan tỏa bằng cách gần gũi nhất.

Đó là điều Võ Tòng Xuân theo đuổi trong phần lớn cuộc đời: thu hẹp khoảng cách giữa nhà khoa học và người nông dân.

Sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam vẫn phải đối diện với bài toán lương thực. Có một thời gian dài, việc bảo đảm đủ gạo cho người dân là vấn đề rất lớn. Nhưng rồi cùng với công cuộc Đổi mới, những thay đổi trong chính sách nông nghiệp, sự nỗ lực của hàng triệu nông dân và đóng góp của các nhà khoa học đã tạo nên một bước chuyển mạnh mẽ.

Từ một đất nước từng thiếu lương thực, Việt Nam từng bước trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo lớn trên thế giới.

Trong hành trình ấy có công sức của rất nhiều con người, và Võ Tòng Xuân là một trong những nhà khoa học đã dành nhiều tâm huyết cho cây lúa và Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhưng khi Việt Nam đã sản xuất được nhiều gạo hơn, ông lại đặt ra một câu hỏi mới: Làm thế nào để người nông dân thực sự khá lên từ cây lúa?

Bởi sản lượng lớn chưa chắc đồng nghĩa với thu nhập cao.

Nếu chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và giống quá lớn; nếu sản phẩm làm ra chất lượng chưa cao; nếu người nông dân luôn bị động trước thị trường thì dù làm việc rất vất vả, cuộc sống của họ vẫn khó khăn.

Vì vậy, Võ Tòng Xuân nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu tổ chức lại sản xuất, ứng dụng khoa học kỹ thuật, nâng cao chất lượng nông sản và gắn sản xuất với thị trường.

Ông không nhìn cây lúa đơn thuần như một loại cây trồng. Phía sau mỗi cây lúa là cuộc sống của một gia đình nông dân.

Chính cách nhìn ấy khiến ông luôn đau đáu với sự phát triển của Đồng bằng sông Cửu Long.

Khi biến đổi khí hậu, hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng ảnh hưởng đến vùng đồng bằng, Võ Tòng Xuân tiếp tục lên tiếng về việc thay đổi tư duy sản xuất. Không phải nơi nào cũng nhất thiết phải giữ cây lúa bằng mọi giá. Người nông dân cần được hướng dẫn lựa chọn cây trồng, vật nuôi và mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên đang thay đổi.

Một lần nữa, khoa học phải đi trước để giúp con người thích nghi.

Trong sự nghiệp của mình, Võ Tòng Xuân không chỉ nghiên cứu mà còn dành rất nhiều tâm huyết cho giáo dục. Ông tham gia đào tạo nhiều thế hệ sinh viên, cán bộ và chuyên gia nông nghiệp. Người thầy năm nào trở thành một trong những nhà khoa học có ảnh hưởng lớn đối với lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam.

Những đóng góp ấy được Nhà nước ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Anh hùng Lao động.

Nhưng có lẽ một phần thưởng khác cũng rất đặc biệt đối với ông: đó là khi những kiến thức từ phòng nghiên cứu thực sự xuất hiện trên cánh đồng và giúp người nông dân có một mùa vụ tốt hơn.

Bởi đối với một nhà khoa học nông nghiệp, một công trình nghiên cứu có thể được viết bằng những thuật ngữ rất phức tạp, nhưng kết quả cuối cùng đôi khi lại vô cùng giản dị: cây lúa khỏe hơn, mùa màng tốt hơn và người nông dân có cuộc sống tốt hơn.

Ngày 19 tháng 8 năm 2024, GS.TS Võ Tòng Xuân qua đời, khép lại một cuộc đời hơn tám thập niên, trong đó phần lớn thời gian ông dành cho khoa học, giáo dục và nông nghiệp.

Người “Tiến sĩ lúa gạo” đã ra đi, nhưng trên những cánh đồng Đồng bằng sông Cửu Long, hành trình đưa khoa học đến với người nông dân mà ông theo đuổi vẫn tiếp tục.

Câu chuyện của Võ Tòng Xuân cũng giúp thế hệ trẻ hiểu thêm một điều: người Anh hùng thời bình không nhất thiết phải làm những việc ồn ào. Có người dành cả cuộc đời nghiên cứu một cây lúa, một giống cây hay một vấn đề tưởng như rất nhỏ. Nhưng nếu thành quả ấy giúp hàng triệu người có cuộc sống tốt hơn, đó là một đóng góp vô cùng lớn.

GS.TS Võ Tòng Xuân đã đi từ giảng đường xuống ruộng đồng, từ những trang nghiên cứu đến những mùa lúa của người nông dân. Ông dành cả cuộc đời để chứng minh rằng khoa học chỉ thật sự có sức sống khi phục vụ con người. Và trên những cánh đồng miền Tây hôm nay, mỗi mùa lúa trĩu hạt cũng nhắc nhớ về một nhà khoa học đã dành trí tuệ, tâm huyết và cả cuộc đời mình cho hạt gạo Việt Nam.