Vũ Đình Rạng và quả tên lửa mở đường đánh B-52

Đêm 20 tháng 11 năm 1971, một chiếc MiG-21 cất cánh từ sân bay Anh Sơn, lao vào vùng trời tối phía tây Nghệ An. Trong buồng lái là Vũ Đình Rạng, phi công quê xã Nam Thắng, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Mục tiêu của ông không phải một máy bay tiêm kích thông thường mà là đội hình B-52 đang từ Thái Lan bay qua Lào để đánh phá tuyến vận tải chiến lược. Trước thời điểm ấy, B-52 vẫn được coi là “pháo đài bay” rất khó tiếp cận vì được bảo vệ bằng gây nhiễu điện tử, máy bay tiêm kích và hỏa lực mạnh.

Cuộc xuất kích không phải hành động ngẫu hứng. Từ tháng 8 năm 1970, Vũ Đình Rạng cùng các phi công Đinh Tôn, Hoàng Biểu và Đặng Xây đã tham gia tổ chiến đấu trong đoàn nghiên cứu cách đánh B-52 của Quân chủng Phòng không-Không quân trên địa bàn Khu 4. Họ cơ động đến các sân bay dã chiến, quan sát quy luật hoạt động của đối phương, luyện bay đêm, tập cất hạ cánh trên đường băng ngắn và tìm cách xuyên qua màn nhiễu. Phía sau mỗi phi công còn có cả mạng lưới ra-đa, dẫn đường, thông tin và chỉ huy cùng làm một bài toán chưa có lời giải sẵn.

Tối hôm ấy, các đơn vị ra-đa phát hiện tốp B-52. Khoảng 19 giờ 40 phút, một chiếc MiG-21 được cho xuất kích “bay dọa” rồi rút về, khiến lực lượng bảo vệ đối phương bớt cảnh giác. Đến khoảng 20 giờ 40 phút, khi một tốp B-52 khác tiến vào và các máy bay tiêm kích hộ tống ở xa, sở chỉ huy lệnh cho Vũ Đình Rạng cất cánh từ Anh Sơn.

Ông bay thấp, giữ im lặng vô tuyến trong giai đoạn tiếp cận để bảo đảm bí mật. Từ sở chỉ huy tiền phương gần Ba Đồn, các sĩ quan dẫn đường theo dõi đồng thời chiếc MiG-21 và đội hình B-52 trên màn hiện sóng, liên tục tính hướng và cự ly. Khi còn cách mục tiêu khoảng 15 kilômet, Vũ Đình Rạng được lệnh bật ra-đa trên máy bay. Trên màn hình hiện ra ba chiếc B-52. Ở cự ly khoảng 11 kilômet, ông báo đã thấy mục tiêu và xin công kích.

Chiếc MiG-21 tăng tốc áp sát. Khi vòng ngắm ổn định và cự ly chỉ còn dưới 2,5 kilômet, Vũ Đình Rạng bấm nút phóng tên lửa. Một quầng lửa bùng lên trên thân chiếc B-52. Ông lập tức thực hiện động tác thoát ly, rồi trở về hạ cánh an toàn tại sân bay Anh Sơn. Tài liệu chính thức của Quân đội nhân dân ghi nhận quả tên lửa đã làm một chiếc B-52 bị thương. Một số hồi ức sau này cho biết chiếc máy bay hư hỏng nặng, phải hạ cánh bắt buộc xuống Thái Lan và không trở lại hoạt động. Dù cách ghi nhận mức độ thiệt hại có khác nhau, kết quả quan trọng nhất không thay đổi: MiG-21 của Việt Nam đã tiếp cận và đánh trúng B-52 trong điều kiện chiến đấu thực tế.

Trận đánh cũng để lại một bài học rất cụ thể. Khi đó, quy định yêu cầu phi công chỉ dùng một tên lửa đánh B-52, giữ quả còn lại để tự vệ nếu gặp tiêm kích đối phương trên đường về. Từ kinh nghiệm của Vũ Đình Rạng, lực lượng không quân rút ra rằng khi đã tiếp cận được B-52, phi công cần tập trung hỏa lực để bảo đảm tiêu diệt mục tiêu. Một năm sau, trong chiến dịch phòng không tháng 12 năm 1972, kinh nghiệm tích lũy từ những chuyến bay như vậy trở thành phần quan trọng của phương án đánh “pháo đài bay”.

Đằng sau thành công của đêm 20 tháng 11 còn là sự đóng góp thầm lặng của các chiến sĩ ra-đa. Những đơn vị làm nhiệm vụ ở Nghệ An và Quảng Bình đã nghiên cứu tín hiệu nhiễu, góc che khuất địa hình và cách sử dụng cánh sóng để phát hiện B-52 từ xa. Đại đội 45 cùng Đại đội 41 bảo đảm dẫn đường cho Vũ Đình Rạng tiếp cận mục tiêu. Người phi công trên trời chỉ có thể nhìn thấy đối phương đúng thời điểm bởi dưới mặt đất, nhiều con người đã kiên nhẫn biến những vệt nhiễu tưởng như hỗn loạn thành một đường bay có thể tính toán.

Vũ Đình Rạng sinh năm 1945 và mất năm 2018. Sau chiến tranh, ông mang quân hàm đại tá và được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng ý nghĩa lớn nhất của chuyến bay năm 1971 không nằm riêng ở danh hiệu. Ông cùng đồng đội đã biến một giả thuyết thành bằng chứng: B-52 không phải mục tiêu bất khả xâm phạm.

Trong chiến tranh, có những thắng lợi được đo bằng số máy bay rơi tại chỗ; cũng có những thắng lợi bắt đầu từ việc phá vỡ nỗi sợ. Quả tên lửa của Vũ Đình Rạng đã làm điều thứ hai. Nó đem lại dữ liệu thật, kinh nghiệm thật và niềm tin thật cho những người sẽ tiếp tục đối đầu B-52. Câu chuyện ấy nhắc rằng bước đột phá thường không xuất hiện trong khoảnh khắc đơn độc. Nó được tạo nên bởi nhiều tháng quan sát, luyện tập, phối hợp và bởi một con người đủ bình tĩnh để thực hiện chính xác phần việc của mình khi thời cơ chỉ kéo dài vài giây.