Vũ Tuyên Hoàng – người tạo những giống lúa dành cho vùng đất khó

Trong một gia đình mà người cha là nhà nghiên cứu văn học Vũ Ngọc Phan, người mẹ là nhà thơ Hằng Phương và người chị là họa sĩ Vũ Giáng Hương, cậu bé Vũ Tuyên Hoàng dường như có đủ điều kiện để bước vào thế giới của văn chương, hội họa.

Nhưng điều khiến cậu trăn trở lại nằm ngoài những trang sách.

Đó là hình ảnh những người nông dân quanh năm cúi mình trên ruộng, “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” mà cuộc sống vẫn thiếu thốn. Vũ Tuyên Hoàng muốn tìm một con đường giúp người nông dân thu được nhiều thóc hơn trên chính thửa ruộng của mình.

Con đường ông lựa chọn là khoa học nông nghiệp.

Vũ Tuyên Hoàng sinh ngày 2/12/1938 tại Hà Nội, nguyên quán ở thôn Đông Cao, xã Đông Cứu, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Sau khi học hết lớp 9 với thành tích xuất sắc, ông được Nhà nước cử sang Trung Quốc học tại một viện nông nghiệp.

Quyết định ấy khiến nhiều người trong gia đình bất ngờ. Với truyền thống văn chương sẵn có, Vũ Tuyên Hoàng hoàn toàn có thể theo nghiệp của cha mẹ. Nhưng ông tin rằng những hạt giống tốt cũng có khả năng thay đổi cuộc đời con người không kém gì một cuốn sách hay.

Sau thời gian học tại Trung Quốc, ông trở về giảng dạy ở Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội khi tuổi đời còn rất trẻ. Tại đây, nhà khoa học trẻ đưa ra một ý tưởng mà nhiều người lúc bấy giờ cho là khó thực hiện: nghiên cứu đưa lúa mùa vào trồng trong vụ chiêm.

Mỗi giống lúa vốn thích nghi với những điều kiện nhất định về ánh sáng, nhiệt độ và thời gian sinh trưởng. Chuyển một giống lúa từ mùa này sang mùa khác không đơn giản là đổi ngày gieo hạt. Cây có thể phát triển không bình thường, không trổ bông hoặc cho năng suất rất thấp.

Ngay cả Giáo sư Lương Định Của, nhà nông học nổi tiếng và là người đi trước mà Vũ Tuyên Hoàng hết sức kính trọng, ban đầu cũng tỏ ra dè dặt trước đề xuất táo bạo ấy.

Nhưng Vũ Tuyên Hoàng không từ bỏ.

Ông sử dụng khoảng 120 giống lúa có phản ứng khác nhau với ánh sáng và nhiệt độ để tiến hành nghiên cứu. Thay vì chỉ quan sát một vài đặc điểm bên ngoài, ông muốn đi sâu tìm hiểu cơ chế di truyền kiểm soát quá trình sinh trưởng và phát dục của cây lúa.

Công trình kéo dài trong nhiều năm đã giúp ông xây dựng giả thuyết về hai hệ thống gene trong cây lúa. Theo hướng tiếp cận này, quá trình phát triển của cây không chỉ phụ thuộc vào một yếu tố đơn lẻ mà chịu sự điều khiển của những hệ thống di truyền khác nhau, có quan hệ với phản ứng trước quang chu kỳ và nhiệt độ.

Đây là nền tảng quan trọng để các nhà chọn giống chủ động hơn trong việc tạo ra những giống lúa thích hợp với từng mùa vụ và từng vùng sinh thái.

Năm 1969, Vũ Tuyên Hoàng sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh tại Trường Đại học Nông nghiệp Krasnodar. Khi trình bày kế hoạch nghiên cứu về di truyền học chọn giống, một người thầy nhìn vóc dáng nhỏ bé của nghiên cứu sinh Việt Nam rồi lo ngại rằng khối lượng công việc quá lớn.

Vũ Tuyên Hoàng chỉ trả lời dứt khoát:

“Thưa thầy, làm được!”

Không dừng lại ở một đề tài, ông còn nghiên cứu thêm ảnh hưởng của phóng xạ đối với cây lúa. Các công trình được đánh giá xuất sắc và gây chú ý trong giới khoa học. Năm 1973, ông bảo vệ luận án tiến sĩ sinh học; đến năm 1977, ông nhận học vị tiến sĩ khoa học nông nghiệp.

Nhưng đối với Vũ Tuyên Hoàng, một nghiên cứu sẽ chưa hoàn thành nếu kết quả của nó chỉ nằm trên giá sách.

Trở về Việt Nam năm 1977, ông công tác tại Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm. Đây là giai đoạn nông nghiệp Việt Nam còn gặp vô vàn khó khăn. Nhiều cánh đồng phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời; vùng thì hạn hán, vùng thường xuyên ngập úng, nơi lại có đất chua, đất phèn hoặc điều kiện thâm canh hạn chế.

Nếu chỉ tạo một giống lúa cho nơi có đất tốt, đủ nước và nhiều phân bón, thành tựu ấy sẽ khó đến được với những người nông dân nghèo nhất.

Vì thế, Vũ Tuyên Hoàng cùng các cộng sự đi theo một hướng thiết thực: tạo giống cho từng vùng sinh thái, đặc biệt là những vùng có điều kiện bất lợi.

Từ các phòng thí nghiệm và ruộng khảo nghiệm, nhiều giống lúa mới lần lượt ra đời. Nhóm lúa thâm canh có Xuân số 2, NN 75-6 và nhiều giống năng suất cao khác. Nhóm chịu hạn có CH5, CH133. Nhóm chịu ngập úng có U14, U17. Ngoài ra còn có các giống P4, P6 với hàm lượng protein cao.

Mỗi ký hiệu ngắn gọn ấy là kết quả của một quá trình dài: lựa chọn vật liệu, lai tạo, theo dõi qua nhiều thế hệ, trồng thử nghiệm, đánh giá khả năng chống chịu rồi tiếp tục điều chỉnh. Chỉ một đặc điểm không ổn định cũng có thể khiến nhiều năm nghiên cứu phải làm lại.

Đặc biệt, các giống chịu hạn và chịu ngập úng có ý nghĩa rất lớn đối với những khu vực không chủ động được nguồn nước. Thay vì buộc người nông dân phải có những điều kiện hoàn hảo mới sản xuất được, các nhà khoa học tìm cách tạo ra cây lúa biết thích nghi với hoàn cảnh của người nông dân.

Đó cũng là lý do đồng nghiệp và bà con gọi Vũ Tuyên Hoàng là “nhà khoa học của nông dân”.

Ông không chỉ nghiên cứu cây lúa. Vũ Tuyên Hoàng và các cộng sự còn chọn tạo những giống dưa chuột, cà chua, khoai tây và táo mới. Giống táo Má Hồng từng được trồng rộng rãi ở nhiều địa phương, trở thành một sản phẩm quen thuộc với người làm vườn.

Trong suốt sự nghiệp, ông công bố khoảng 200 công trình khoa học; hơn 50 công trình và giống cây trồng được công nhận ở cấp quốc gia. Ông từng giữ các cương vị Viện trưởng Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm, Viện trưởng Viện Di truyền nông nghiệp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Dù ở vị trí quản lý, ông vẫn giữ thói quen đến với đồng ruộng và người sản xuất. Những “hội nghị đầu bờ” là nơi nhà khoa học và nông dân đứng ngay bên ruộng lúa để cùng quan sát, trao đổi về năng suất, sâu bệnh và cách canh tác. Ở đó, người nông dân không chỉ là người tiếp nhận thành quả mà còn cung cấp những kinh nghiệm thực tế giúp nhà khoa học hoàn thiện giống mới.

Năm 1998, Vũ Tuyên Hoàng được trao Giải thưởng Lúa thế giới. Năm 2000, ông nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ cho công trình chọn tạo các giống lúa mới phù hợp với một số vùng sinh thái. Ông còn được bầu làm viện sĩ của nhiều viện hàn lâm khoa học quốc tế.

Giáo sư Vũ Tuyên Hoàng qua đời ngày 26/2/2008 tại Hà Nội, hưởng thọ 70 tuổi. Năm 2021, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Nhưng phần thưởng bền lâu nhất của nhà khoa học có lẽ không nằm trong những tấm huân chương.

Nó nằm trong những hạt lúa có thể nảy mầm trên cánh đồng khô hạn; trong những cây lúa chịu được thời gian ngập nước; trong vụ mùa của người nông dân từng phải phó mặc sinh kế cho mưa nắng.

Vũ Tuyên Hoàng sinh ra giữa văn chương và nghệ thuật. Cuối cùng, ông cũng tạo nên những tác phẩm của riêng mình. Chúng không được viết bằng mực hay vẽ bằng màu, mà được tạo ra bằng gene, bằng đất, nước và hàng chục năm bền bỉ trên đồng ruộng.

Mỗi mùa lúa chín chính là một trang viết tiếp nối công trình của người từng mong khoa học có thể giúp người nông dân bớt nhọc nhằn.