VŨ VĂN CẨN - NGƯỜI GIEO MẦM QUÂN Y
Tại Bệnh viện Đồn Thủy (Hà Nội) vào những năm 1943 – 1944, người ta thường thấy một bác sĩ trẻ người bản xứ dáng vóc thư sinh, giọng nói điềm đạm, ngày đêm chăm chú bên kính hiển vi và những chồng bệnh án. Trong mắt viên Giám đốc y tế người Pháp, ông là một bác sĩ nội trú mẫn cán, có tay nghề ngoại khoa vững vàng và kín tiếng. Nhưng ít ai ngờ, ngay trong lòng cơ sở y tế đầu não của chính quyền thực dân, vị bác sĩ ấy lại là một mắt xích tình báo và hậu cần bí mật tối quan trọng của Mặt trận Việt Minh. Người ấy là Bác sĩ Vũ Văn Cẩn (1915 – 1987) – người sau này trở thành Cục trưởng đầu tiên của Cục Quân y Việt Nam và Bộ trưởng Bộ Y tế.
Sinh ra tại vùng quê nghèo Hưng Yên, Vũ Văn Cẩn nỗ lực đỗ vào Đại học Y Hà Nội danh giá. Tốt nghiệp năm 1943 với luận án xuất sắc, ông được giữ lại làm việc tại các bệnh viện lớn ở thủ đô. Vào thời điểm bấy giờ, một bác sĩ Tây học được xã hội nể trọng, hưởng mức lương bổng dư dả để sống một cuộc đời êm ấm giữa chốn phồn hoa. Thế nhưng, chứng kiến cảnh đồng bào lầm than dưới ách thống trị của phát xít Nhật và thực dân Pháp, ông không chọn sự an phận.
Trước năm 1945, phong trào cách mạng ở vùng ven và chiến khu phát triển mạnh nhưng đối mặt với muôn vàn thiếu thốn, đặc biệt là vật tư y tế. Kẻ địch kiểm soát gắt gao từng vỉ ký ninh, từng cuộn băng gạc, coi thuốc men men như đạn dược quân sự. Tận dụng vị trí bác sĩ điều trị và mạng lưới quen biết trong ngành, Vũ Văn Cẩn bí mật lập đường dây gom từng ống tiêm, từng hộp thuốc sát trùng, giấu khéo léo vào đáy vali hoặc ngụy trang gửi ra vùng an toàn cho các đội tự vệ bí mật và cơ sở Đảng.
Không chỉ tiếp tế thuốc men, phòng làm việc và nơi ở của ông trở thành địa chỉ tin cậy để đón tiếp, che giấu và chữa trị cho những cán bộ Việt Minh bị thương hay mang trọng bệnh từ cơ sở bí mật chuyển về. Mỗi ca bệnh là một lần đối mặt với án tù tử hình nếu lính mật thám Pháp phát hiện, nhưng bằng bản lĩnh điềm tĩnh và y đức mẫu mực, ông đã nhiều lần qua mắt những cuộc lục soát bất ngờ, bảo toàn tính mạng cho các chiến sĩ cách mạng tiền khởi nghĩa.
Mùa hè năm 1945, nhận lời hiệu triệu chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, ông từ bỏ vị trí danh giá ở thủ đô, mang theo toàn bộ túi đồ nghề phẫu thuật và tài liệu y khoa bí mật vượt sông Hồng lên chiến khu. Khi nước nhà giành được độc lập vào tháng 8/1945, trước yêu cầu cấp bách phải xây dựng lực lượng vũ trang tự vệ, Bác sĩ Vũ Văn Cẩn được giao nhiệm vụ đặt nền móng đầu tiên cho ngành Quân y non trẻ – nơi ông dành trọn phần đời còn lại lăn lộn khắp các chiến hào từ Điện Biên Phủ đến những cánh rừng Trường Sơn.
