VŨ VĂN DŨNG - ĐẠI ĐÔ ĐỐC, ĐỆ NHẤT HỔ TƯỚNG CỦA NHÀ TÂY SƠN

VŨ VĂN DŨNG - ĐẠI ĐÔ ĐỐC, ĐỆ NHẤT HỔ TƯỚNG CỦA NHÀ TÂY SƠN

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1802 (một số tư liệu ghi 1744, 1750 hoặc 1841 là năm mất)

Quê quán: Chưa rõ; có tư liệu cho rằng quê ở Phú Phong, Tây Sơn, Bình Định; nghiên cứu khác xác định quê tổ tại Đan Giáp, Thanh Miện, Hải Dương

Danh hiệu: Tây Sơn thất hổ tướng, Đại đô đốc, Đại tư đồ, Chiêu Viễn Đại đô đốc Đại tướng quân, Vũ Quốc công

Trong hàng ngũ những danh tướng làm nên sự nghiệp Tây Sơn, Vũ Văn Dũng là một trong những nhân vật có ảnh hưởng đặc biệt lớn. Ông từng theo Nguyễn Huệ chinh chiến từ Nam ra Bắc, tham gia các chiến dịch đánh quân Xiêm, quân Thanh, góp công trong chiến thắng Kỷ Dậu 1789 và sau đó trở thành một trong những đại thần quân sự quyền lực nhất dưới triều Tây Sơn. Không chỉ giỏi cầm quân, Vũ Văn Dũng còn được giao những nhiệm vụ ngoại giao và tổ chức lực lượng, nhiều lần giữ trọng trách ở Bắc Hà. Khi triều đình Cảnh Thịnh rơi vào khủng hoảng, ông cùng các đại thần tiến hành cuộc lật đổ Bùi Đắc Tuyên nhằm cứu vãn tình thế. Đến những năm cuối cùng của nhà Tây Sơn, ông tiếp tục chiến đấu bên cạnh Trần Quang Diệu tại Quy Nhơn và chống quân Nguyễn Ánh cho đến khi triều đại Tây Sơn sụp đổ.

V

ũ Văn Dũng là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất của võ tướng Tây Sơn, nhưng thân thế của ông lại là vấn đề còn nhiều tranh luận. Một số tư liệu phổ biến cho rằng ông sinh năm 1750 tại Phú Phong, phủ Quy Nhơn, nay thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định, trong một gia đình khá giả và được cha mời nhiều thầy giỏi về dạy võ. Một nguồn nghiên cứu gần đây của Báo Hải Dương lại dựa trên gia phả họ Vũ và các sắc phong còn lưu giữ tại Đan Giáp, Thanh Miện, cho rằng Vũ Văn Dũng, tự Vĩnh Thành, sinh năm 1744 tại Đan Giáp, thuộc vùng Hải Dương ngày nay. Chính vì những khác biệt này, năm sinh và quê quán của ông chưa thể khẳng định tuyệt đối. Điều đáng chú ý là dù xuất phát điểm được các nguồn ghi nhận khác nhau, các tư liệu đều thống nhất ở một điểm quan trọng: Vũ Văn Dũng đã trở thành một danh tướng chủ chốt của Tây Sơn và là nhân vật quân sự có ảnh hưởng lớn trong những thập niên cuối thế kỷ XVIII.

Từ khi còn trẻ, Vũ Văn Dũng đã nổi tiếng về võ nghệ và khả năng chiến đấu. Các tư liệu truyền lại mô tả ông là người có sức vóc, tinh thông nhiều môn võ, đặc biệt giỏi sử dụng đao và có khả năng chiến đấu trên lưng ngựa. Những câu chuyện về quá trình học võ của ông phần lớn thuộc nguồn truyền thuyết, gia phả và các sách viết về võ thuật Bình Định nên cần được nhìn nhận thận trọng. Tuy nhiên, việc ông được các thủ lĩnh Tây Sơn sử dụng trong những chiến dịch quan trọng cho thấy năng lực quân sự của ông không chỉ nằm ở võ nghệ cá nhân mà còn ở khả năng chỉ huy và ứng biến trên chiến trường. Trong dân gian và các sách viết về Tây Sơn, Vũ Văn Dũng thường được xếp đứng đầu trong “Tây Sơn thất hổ tướng”, cùng với Trần Quang Diệu, Võ Đình Tú, Lê Văn Hưng, Lý Văn Bưu, Nguyễn Văn Tuyết và Nguyễn Văn Lộc. Danh xưng này thể hiện sự tôn vinh đối với nhóm những võ tướng được xem là tinh hoa quân sự của nhà Tây Sơn.

Vũ Văn Dũng tham gia phong trào Tây Sơn từ khá sớm và nhanh chóng được Nguyễn Huệ tin dùng. Trong quá trình Tây Sơn từ một cuộc khởi nghĩa ở vùng Tây Sơn phát triển thành một lực lượng quân sự lớn mạnh, ông không chỉ trực tiếp chiến đấu mà còn được giao nhiệm vụ tổ chức và chiêu tập lực lượng. Một tài liệu ghi rằng Nguyễn Huệ từng giao cho ông nhiệm vụ chiêu tập lực lượng bổ sung cho nghĩa quân với chức Chiêu Viễn hầu. Công việc này có ý nghĩa rất lớn bởi quân Tây Sơn phải liên tục mở rộng chiến trường, từ Nam Trung Bộ xuống Gia Định rồi tiến ra Bắc Hà. Muốn duy trì những chiến dịch kéo dài, ngoài các tướng lĩnh giỏi còn cần một hệ thống tuyển quân, bổ sung lực lượng và tổ chức quân đội hiệu quả. Vũ Văn Dũng vì vậy không chỉ là một người cầm gươm ngoài trận địa mà còn là một nhân vật có vai trò trong việc xây dựng sức mạnh quân sự của Tây Sơn.

Trong những năm Nguyễn Huệ hoạt động mạnh ở cả phía Nam và phía Bắc, Vũ Văn Dũng nhiều lần theo ông xuất chinh. Ông tham gia những chiến dịch chống lực lượng Nguyễn Ánh ở phía Nam và sau đó tiếp tục xuất hiện trong các chiến dịch lớn ở Bắc Hà. Sự nghiệp của ông vì thế gắn với gần như toàn bộ quá trình quân sự của Nguyễn Huệ. Đặc biệt, khi Tây Sơn tiến ra Bắc Hà lần thứ hai, Vũ Văn Dũng cùng Ngô Văn Sở tham gia giải quyết tình hình sau khi Nguyễn Huệ tiêu diệt Vũ Văn Nhậm. Đầu năm 1788, sau khi Vũ Văn Nhậm bị giết vì chuyên quyền, Vũ Văn Dũng ở lại cùng Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm để ổn định tình hình Bắc Hà. Đây là thời điểm cực kỳ quan trọng bởi quân Tây Sơn vừa phải duy trì quyền kiểm soát vùng đất rộng lớn phía Bắc, vừa phải đối phó với những biến động chính trị và nguy cơ quân Thanh can thiệp.

Cuối năm 1788, khi quân Thanh kéo vào Đại Việt với danh nghĩa giúp Lê Chiêu Thống khôi phục ngai vàng, Vũ Văn Dũng nằm trong đội ngũ tướng lĩnh Tây Sơn phải đối diện với một cuộc chiến sinh tử. Trước ưu thế áp đảo của đối phương, Ngô Văn Sở chủ trương rút quân khỏi Thăng Long về Tam Điệp - Biện Sơn để bảo toàn lực lượng, chờ Nguyễn Huệ từ Phú Xuân ra ứng cứu. Sau đó Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung và lập tức đưa đại quân ra Bắc. Trong cuộc phản công lịch sử đầu xuân Kỷ Dậu 1789, Vũ Văn Dũng được giao một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của chiến dịch: chỉ huy lực lượng đánh vào đồn Khương Thượng ở phía tây nam Thăng Long. Đây là một trong những hướng tiến công quyết định khiến hệ thống phòng thủ của quân Thanh nhanh chóng sụp đổ.

Đêm giao thừa và những ngày đầu năm Kỷ Dậu, quân Tây Sơn liên tiếp đánh vào hệ thống phòng thủ của quân Thanh. Trong khi đạo quân chủ lực của Quang Trung tiến công Ngọc Hồi, một cánh quân khác đánh vào Khương Thượng và Đống Đa. Vũ Văn Dũng giữ vai trò đại tướng quân trong hướng tiến công này. Trận Khương Thượng - Đống Đa trở thành một trong những trận đánh nổi tiếng nhất của chiến dịch, góp phần làm cho quân Thanh tại Thăng Long rơi vào tình trạng tan vỡ. Khi các đạo quân Tây Sơn đồng loạt tiến vào, quân Thanh không còn khả năng tổ chức phòng thủ, Tôn Sĩ Nghị phải bỏ Thăng Long chạy về phương Bắc. Chiến thắng Kỷ Dậu 1789 vì thế không chỉ là chiến thắng của riêng một vị tướng mà là kết quả của một chiến dịch tổng hợp dưới sự chỉ huy trực tiếp của Quang Trung, trong đó Vũ Văn Dũng là một trong những tướng lĩnh giữ vai trò nổi bật.

Sau chiến thắng quân Thanh, Vũ Văn Dũng tiếp tục được Quang Trung trọng dụng. Ông lần lượt giữ những chức vụ ngày càng cao, từ Tư khấu đến Đô đốc, rồi Tư đồ và được phong tước Vũ Quốc công. Một số tài liệu còn ghi đầy đủ tước hiệu của ông là Chiêu Viễn Đại đô đốc Đại tướng quân Dực vận Công thần Vũ Quốc công. Việc một võ tướng xuất thân từ phong trào khởi nghĩa vươn lên vị trí cao trong triều đình cho thấy Vũ Văn Dũng không chỉ được đánh giá ở khả năng chiến đấu mà còn được Quang Trung xem là một người có thể đảm nhiệm những công việc quan trọng của quốc gia. Ông cũng được nhắc đến như một nhân vật có khả năng ngoại giao; một số tư liệu ghi ông từng được cử đi sứ nhà Thanh vào các năm 1789 và 1791 trong quá trình xây dựng quan hệ sau chiến thắng Kỷ Dậu. Tuy nhiên, các chi tiết về những chuyến đi sứ cần được đối chiếu với từng nguồn sử liệu cụ thể.

Sau khi Quang Trung qua đời năm 1792, Vũ Văn Dũng vẫn tiếp tục giữ vị trí quan trọng dưới triều Cảnh Thịnh. Tuy nhiên, nhà Tây Sơn lúc này bắt đầu bước vào giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng. Vua Cảnh Thịnh còn trẻ, quyền lực trong triều tập trung ngày càng lớn vào Thái sư Bùi Đắc Tuyên. Sự lộng quyền của Bùi Đắc Tuyên gây bất mãn trong nhiều quan lại và tướng lĩnh. Trong khi đó, tình hình chiến tranh với Nguyễn Ánh ngày càng căng thẳng. Năm 1795, Bùi Đắc Tuyên muốn điều Vũ Văn Dũng từ Bắc Hà về Phú Xuân và đưa Ngô Văn Sở ra thay. Trên đường trở về, Vũ Văn Dũng gặp Trần Văn Kỷ - một đại thần đang bị Bùi Đắc Tuyên đày đi. Trần Văn Kỷ cảnh báo ông về tình hình triều đình và thúc giục ông hành động để ngăn chặn thế lực của Bùi Đắc Tuyên. Sự việc này trở thành bước ngoặt chính trị lớn trong cuộc đời Vũ Văn Dũng.

Vũ Văn Dũng sau đó cùng Phạm Công Hưng và Nguyễn Văn Huấn tiến hành cuộc đảo chính năm 1795, bắt Bùi Đắc Tuyên và xử lý phe cánh của ông ta. Theo các nguồn sử học, Bùi Đắc Tuyên bị bắt và giết, quyền lực của phe này trong triều Cảnh Thịnh bị phá vỡ. Hành động của Vũ Văn Dũng thường được giải thích theo hai cách: một mặt, đó là cuộc tranh giành quyền lực trong nội bộ Tây Sơn; mặt khác, những người ủng hộ ông xem đây là hành động nhằm loại bỏ một quyền thần đang làm suy yếu triều đình và gây bất ổn cho đất nước. Dù đánh giá theo cách nào, sự kiện năm 1795 cho thấy Vũ Văn Dũng lúc này không còn chỉ là một vị tướng ngoài chiến trường mà đã trở thành một trong những nhân vật quyền lực nhất trong chính trường Tây Sơn.

Sau biến cố năm 1795, tình hình Tây Sơn vẫn không thể ổn định lâu dài. Nguyễn Ánh ngày càng mạnh lên và liên tục mở những cuộc tiến công về phía Quy Nhơn. Năm 1799, quân Nguyễn Ánh chiếm được thành Quy Nhơn. Triều đình Cảnh Thịnh phải điều những tướng lĩnh mạnh nhất vào cứu viện. Vũ Văn Dũng cùng Trần Quang Diệu đem quân tiến vào vây thành, bắt đầu một cuộc chiến kéo dài. Từ năm 1800 đến năm 1801, hai danh tướng Tây Sơn kiên trì vây hãm lực lượng Nguyễn Ánh tại Quy Nhơn trong thời gian rất dài và cuối cùng giành lại được thành. Đây là một trong những chiến công quân sự cuối cùng của Tây Sơn, đồng thời cũng là minh chứng cho việc Vũ Văn Dũng vẫn giữ vai trò chỉ huy chủ lực cho đến những năm cuối của triều đại.

Tuy nhiên, trong lúc Vũ Văn Dũng và Trần Quang Diệu tập trung lực lượng ở Quy Nhơn, Nguyễn Ánh đã tận dụng thời cơ đánh chiếm Phú Xuân. Năm 1801, kinh đô Tây Sơn thất thủ, vua Cảnh Thịnh phải rút ra Bắc. Vũ Văn Dũng và Trần Quang Diệu sau khi giải vây Quy Nhơn đã tìm đường đưa quân ra Nghệ An để hội quân với triều đình. Theo Việt Nam sử lược, tháng 3 năm Nhâm Tuất 1802, hai tướng rời Quy Nhơn, đem binh tượng theo đường thượng đạo qua Ai Lao ra Nghệ An. Đây là một hành quân vô cùng gian khổ trong bối cảnh quân Tây Sơn đang liên tiếp mất các vị trí chiến lược và quân Nguyễn Ánh ngày càng tiến nhanh ra phía Bắc.

Những tháng cuối cùng của Vũ Văn Dũng gắn với sự sụp đổ của toàn bộ nhà Tây Sơn. Khi quân Nguyễn Ánh chiếm Nghệ An rồi tiến ra Thanh Hóa, các lực lượng Tây Sơn lần lượt tan rã. Trần Quang Diệu bị bắt sau khi rút khỏi chiến trường; Vũ Văn Dũng tìm đường chạy về Nông Cống, Thanh Hóa nhưng cuối cùng cũng bị bắt. Việt Nam sử lược ghi ông bị dân địa phương bắt và đem nộp cho quân Nguyễn. Một số tài liệu khác dựa trên sử liệu triều Nguyễn cũng cho rằng Vũ Văn Dũng bị bắt tại Nông Cống. Tuy nhiên, bên cạnh dòng tư liệu này còn tồn tại truyền thuyết và một số tư liệu gia tộc cho rằng ông từng thoát khỏi sự truy bắt và sống ẩn dật nhiều năm sau đó, thậm chí có nguồn ghi ông mất năm 1841. Vì vậy, kết cục cuối đời của Vũ Văn Dũng là một trong những vấn đề cần phân biệt rõ giữa chính sử và truyền thuyết địa phương.

Theo chính sử nhà Nguyễn được các công trình nghiên cứu dẫn lại, Vũ Văn Dũng bị xử tử năm 1802 cùng nhiều tướng lĩnh Tây Sơn sau khi triều đại này thất bại. Một nghiên cứu đối chiếu các nguồn cho rằng ông bị bắt ở Nông Cống rồi bị đưa đi xử tử; Đại Nam thực lục ghi việc ông bị giết trong năm 1802. Trong khi đó, các truyền thuyết dòng họ lại kể rằng ông đã thoát khỏi vòng vây và sống thêm nhiều năm. Chính sự khác biệt này khiến năm mất của ông cũng xuất hiện nhiều cách ghi khác nhau. Khi viết về Vũ Văn Dũng, mốc “1802” là cách ghi phù hợp với dòng sử liệu chính thống hơn, nhưng không nên bỏ qua việc tồn tại một truyền thuyết khác về những năm cuối đời của ông.

Nhìn lại sự nghiệp của Vũ Văn Dũng, ông là một trong số ít tướng lĩnh Tây Sơn hoạt động xuyên suốt từ thời kỳ phong trào còn đang phát triển cho đến những ngày cuối cùng của triều đại. Ông từng tham gia các chiến dịch ở phía Nam, theo Nguyễn Huệ ra Bắc, góp công trong chiến thắng quân Thanh năm 1789, giữ những chức vụ cao trong triều đình Quang Trung, tham gia ổn định Bắc Hà, rồi trở thành một trong những đại thần quyền lực dưới triều Cảnh Thịnh. Khi nội bộ Tây Sơn khủng hoảng, ông không đứng ngoài mà trực tiếp can dự vào chính trường. Khi chiến tranh với Nguyễn Ánh bước vào giai đoạn quyết liệt nhất, ông lại trở về vai trò của một vị tướng, cùng Trần Quang Diệu chiến đấu tại Quy Nhơn và tìm đường ra Nghệ An cứu triều đình. Cuộc đời ông vì vậy gắn chặt với cả những thời kỳ huy hoàng lẫn bi kịch của nhà Tây Sơn.

Vũ Văn Dũng được nhớ đến trong lịch sử không chỉ vì danh xưng “Tây Sơn thất hổ tướng”, mà còn bởi hình ảnh một vị tướng đã theo đuổi sự nghiệp Tây Sơn trong suốt nhiều thập niên. Ông có những chiến công nổi bật nhưng cũng trải qua những thất bại, tham gia cả chiến trường lẫn chính trường và cuối cùng chứng kiến sự tan rã của chính triều đại mà mình đã dành phần lớn cuộc đời để phục vụ. Nếu Quang Trung là linh hồn của những chiến thắng quân sự vĩ đại cuối thế kỷ XVIII, thì những tướng lĩnh như Vũ Văn Dũng chính là những người trực tiếp biến ý đồ chiến lược thành sức mạnh trên chiến trường. Tên tuổi ông vì thế trở thành một phần không thể tách rời của lịch sử Tây Sơn và lịch sử quân sự Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Câu chuyện của Vũ Văn Dũng cũng để lại một bài học sâu sắc về trách nhiệm của người tài trong những thời kỳ biến động. Một con người có tài năng quân sự có thể lập nên những chiến công lớn, nhưng để giữ được một sự nghiệp lâu dài còn cần bản lĩnh chính trị, khả năng nhìn xa và sự đoàn kết trong nội bộ. Vũ Văn Dũng đã chiến đấu qua nhiều chiến trường, từng đứng ở đỉnh cao quyền lực nhưng cuối cùng vẫn không thể cứu được triều Tây Sơn trước những mâu thuẫn bên trong và sức ép quân sự từ bên ngoài. Với thế hệ hôm nay, cuộc đời ông nhắc rằng tài năng chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi cùng trách nhiệm, kỷ luật, tinh thần đoàn kết và khả năng đặt lợi ích chung lên trên những xung đột cá nhân. Chính những phẩm chất ấy mới có thể biến sức mạnh của một cá nhân thành sức mạnh bền vững của cả cộng đồng và đất nước.