Vũ Xuân Thiều – chuyến bay cuối cùng trên bầu trời Sơn LaVũ Xuân Thiều – chuyến bay cuối cùng trên bầu trời Sơn La

Vũ Xuân Thiều sinh năm 1945 tại Nam Định nhưng lớn lên trong một gia đình đông con ở số 21 phố Đặng Dung, Hà Nội. Ông từng học Trường Chu Văn An, sau đó trở thành sinh viên Khoa Vô tuyến điện của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Khi đang học năm thứ ba, ông đăng ký tuyển chọn phi công mà chưa báo trước với gia đình. Tháng 6/1965, sau khi trúng tuyển, ông được cử sang Liên Xô học lái máy bay chiến đấu MiG-17 rồi MiG-21.

Năm 1968, hoàn thành chương trình huấn luyện, Vũ Xuân Thiều trở về nước và được biên chế vào Trung đoàn Không quân 921, thường được gọi là Trung đoàn Sao Đỏ. Sau đó, ông công tác tại Trung đoàn 927 và trở thành một trong số ít phi công có khả năng chiến đấu ban đêm. Bay đêm đòi hỏi phi công phải xác định mục tiêu trong điều kiện tầm nhìn hạn chế, chịu nhiễu điện tử mạnh và chủ yếu dựa vào sự dẫn đường của các đài ra-đa dưới mặt đất.

Quyết tâm đánh B-52

Từ trước tháng 12/1972, Không quân nhân dân Việt Nam đã nghiên cứu phương án sử dụng MiG-21 để đối phó với B-52. Máy bay ném bom này thường bay ở độ cao lớn, hoạt động theo đội hình và được nhiều máy bay tiêm kích bảo vệ. Các phi công đánh B-52 phải tìm cách vượt qua vòng ngoài, tránh bị cuốn vào những cuộc không chiến với máy bay hộ tống và tiếp cận đúng mục tiêu chính.

Vũ Xuân Thiều nhiều lần bày tỏ quyết tâm được trực tiếp chiến đấu với B-52. Trong thư gửi gia đình ngày 16/4/1972, ông viết rằng đơn vị đã sẵn sàng quyết chiến với loại máy bay này trong mọi điều kiện. Bức thư hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Phòng không – Không quân.

Ngày 21/12/1972, khi cuộc tập kích đường không vào Hà Nội và các địa phương miền Bắc đang diễn ra ác liệt, Vũ Xuân Thiều viết một bức thư khác gửi cha mẹ. Bức thư chưa viết xong thì đơn vị nhận lệnh chuyển cấp chiến đấu. Trong phần còn lại, ông thể hiện sự đau xót khi chứng kiến bom đạn trút xuống Hà Nội và cho rằng lúc ấy người chiến sĩ không thể chỉ nghĩ tới sự an toàn của bản thân hoặc ngôi nhà riêng của mình.

Đêm 27/12, phi công Phạm Tuân đã điều khiển MiG-21 bắn rơi một chiếc B-52 và trở về sân bay an toàn. Chiến công đó củng cố niềm tin rằng máy bay tiêm kích Việt Nam có thể vượt qua lực lượng bảo vệ, tiếp cận và tiêu diệt B-52 trong điều kiện chiến đấu ban đêm. Ngày hôm sau, Vũ Xuân Thiều được điều từ sân bay Sao Vàng đến sân bay dã chiến Cẩm Thủy để trực chiến.

Nhận lệnh cất cánh

Tối 28/12/1972, ra-đa phát hiện nhiều tốp máy bay Mỹ tiến về miền Bắc. Vũ Xuân Thiều được lệnh điều khiển MiG-21 cất cánh từ sân bay Cẩm Thủy, Thanh Hóa. Các tài liệu chính thức ghi thời điểm cất cánh vào khoảng 21 giờ 41 đến 21 giờ 45 phút; sự chênh lệch vài phút xuất hiện giữa các bản tổng kết và hồi ức, nhưng đều thống nhất về địa điểm xuất kích, ngày chiến đấu và mục tiêu của chuyến bay.

Sau khi cất cánh, Vũ Xuân Thiều được sở chỉ huy và các trạm ra-đa dẫn về hướng Tây Bắc. Máy bay của ông phải tìm cách xuyên qua khu vực có nhiều tiêm kích hộ tống của Mỹ. Sở chỉ huy hướng dẫn ông cơ động để tránh đối đầu không cần thiết với những máy bay bảo vệ và tiếp tục tiếp cận đội hình B-52.

Trên khu vực Sơn La, chiếc MiG-21 lên đến độ cao khoảng 11.000 mét. Vũ Xuân Thiều phát hiện mục tiêu và báo cáo xin phép công kích. Từ mặt đất, cán bộ chỉ huy yêu cầu ông giữ bình tĩnh, tiếp tục áp sát để bảo đảm hiệu quả của đòn đánh.

Cuộc công kích cuối cùng

Vũ Xuân Thiều điều khiển MiG-21 tiếp cận chiếc B-52 ở cự ly gần rồi phóng tên lửa. Một số tài liệu của Quân đội nhân dân ghi ông đã phóng hai quả tên lửa, làm chiếc B-52 bị thương hoặc bốc cháy nhưng chưa rơi ngay. Một tài liệu cũ hơn thuật lại rằng ông phóng một tên lửa trước khi máy bay tiếp tục áp sát. Vì không còn lời báo cáo trực tiếp của phi công sau thời điểm đó, số lượng tên lửa được mô tả không hoàn toàn thống nhất giữa các nguồn.

Điểm thống nhất trong các tư liệu chính thức là sau đợt phóng tên lửa, tín hiệu của chiếc MiG-21 và chiếc B-52 tiến sát rồi chập vào nhau trên màn hình ra-đa. Sau đó, cả hai tín hiệu cùng biến mất. Chiếc B-52 bị tiêu diệt, còn Vũ Xuân Thiều không trở về sân bay.

Nhiều đồng đội kể rằng trước trận đánh, Vũ Xuân Thiều từng nói: nếu tên lửa không thể hạ B-52 tại chỗ, ông sẽ áp sát và biến chiếc MiG thành “quả tên lửa thứ ba”. Từ dấu vết trên màn hình ra-đa, kết quả tìm kiếm tại khu vực máy bay rơi và lời kể của những người chỉ huy, các tài liệu tưởng niệm của Việt Nam xác định ông đã cho chiếc MiG-21 lao vào B-52 để tiêu diệt mục tiêu.

Vũ Xuân Thiều hy sinh ngày 28/12/1972 khi mới 27 tuổi. Chiến công diễn ra trước khi đội hình B-52 tiến sâu hơn vào khu vực mục tiêu, góp phần cùng các lực lượng phòng không bảo vệ miền Bắc trong những ngày cuối của chiến dịch.

Ghi nhận chiến công

Sau trận đánh, Vũ Xuân Thiều được ghi nhận là phi công thứ hai của Không quân nhân dân Việt Nam tiêu diệt B-52 bằng MiG-21 trong chiến dịch tháng 12/1972, sau chiến công của Phạm Tuân một đêm trước đó. Ông cũng là phi công tiêm kích Việt Nam hy sinh trong những ngày cuối cùng của cuộc tập kích đường không này.

Ngày 20/12/1994, Nhà nước truy tặng Vũ Xuân Thiều danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Những bức thư, kỷ vật của ông và tư liệu về chuyến bay cuối cùng được gia đình cùng các cơ quan quân đội lưu giữ. Tại Hà Nội có đường phố và trường học mang tên Vũ Xuân Thiều để tưởng nhớ người phi công đã hy sinh khi bảo vệ bầu trời miền Bắc.