Vua Duy Tân lưu đày ở đảo Réunion
Vua Duy Tân (1900 – 1945), tên thật là Nguyễn Phúc Vĩnh San, là vị hoàng đế thứ 11 của vương triều Nguyễn. Lên ngôi từ năm 7 tuổi, vị vua trẻ tuổi này đã sớm bộc lộ tinh thần yêu nước bất khuất, dám đứng lên lãnh đạo cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp năm 1916 [Trần Cao Vân và chiếc bánh in giấu thư mật]. Sau khi cơ sự bại lộ, ông bị thực dân Pháp truất ngôi và đưa đi lưu đày biệt xứ tại đảo Réunion (một hòn đảo núi lửa hẻo lánh của Pháp nằm trên Ấn Độ Dương) [Đội Cấn khởi nghĩa Thái Nguyên].
Cuộc đời lưu đày kéo dài gần 30 năm (1916 – 1945) tại hòn đảo này là một chặng đường đầy thăng trầm, gian khổ nhưng cũng vô cùng kiêu hãnh của vị cựu hoàng nước Việt.
1. Cuộc sống giản dị và khí chất bất khuất
Thực dân Pháp đưa cựu hoàng Duy Tân sang Réunion cùng với gia đình (gồm cựu hoàng Thành Thái – cha ông, cùng các hoàng thân quốc thích). Ban đầu, Pháp cấp cho ông một khoản sinh hoạt phí để sống cuộc đời vương giả nhằm ru ngủ ý chí cách mạng, nhưng cựu hoàng Duy Tân đã từ chối:
Từ bỏ đặc quyền: Ông từ chối nhận khoản tiền trợ cấp cao của chính quyền thực dân, không muốn nhận sự bố thí từ kẻ cướp nước mình. Ông chọn lối sống giản dị, thuê một căn nhà nhỏ tại thủ phủ Saint-Denis của đảo.
Tự lực cánh sinh: Để mưu sinh và nuôi sống gia đình, ông tự học nghề sửa chữa vô tuyến điện, mở một cửa hàng nhỏ tên là Vĩnh San Radio. Ông sống bằng chính đôi bàn tay và sức lao động của mình, hòa mình vào đời sống của người dân nghèo bản xứ trên đảo.
2. Sự thông tuệ và niềm đam mê khoa học
Dù sống trong cảnh lưu đày, cựu hoàng Duy Tân chưa từng để bộ óc của mình ngơi nghỉ. Ông biến căn nhà thuê thành một phòng thí nghiệm nhỏ:
Chuyên gia vô tuyến điện: Ông trở thành người đầu tiên thiết lập hệ thống thu phát sóng vô tuyến (Radio) trên đảo Réunion, giúp hòn đảo này kết nối thông tin với thế giới.
Đam mê bách khoa: Ông tự nghiên cứu sâu về văn học, luật pháp, âm nhạc và đặc biệt là thiên văn học. Ông là thành viên của Hội Thiên văn Pháp và có nhiều bài báo khoa học giá trị được xuất bản tại địa phương. Ông cũng rất giỏi các môn thể thao như đấu kiếm, cưỡi ngựa và đánh tennis.
3. Tham gia Thế chiến II và khát vọng giải phóng quê hương
Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng. Tướng Charles de Gaulle kêu gọi lực lượng kháng chiến (Pháp tự do) đứng lên.
Nhập ngũ chống phát xít: Năm 1942, cựu hoàng Duy Tân (lúc này lấy tên là Jean Denis Vĩnh San) đã tình nguyện gia nhập lực lượng Pháp tự do. Ông làm nhiệm vụ liên lạc vô tuyến trên tàu chiến chống phát xít tại Ấn Độ Dương.
Thăng tiến trong quân đội: Với tài năng và sự dũng cảm, ông được thăng dần từ cấp hạ sĩ lên đến chức Thiếu tá quân đội Pháp.
Mục đích sâu xa: Ông không chiến đấu cho thực dân Pháp cai trị Việt Nam, mà chiến đấu cho nước Pháp tự do dưới ngọn cờ của De Gaulle, với hy vọng sau khi chiến tranh kết thúc, chính phủ mới của Pháp sẽ công nhận nền độc lập và vị thế tự trị của Việt Nam.
Cái chết bí ẩn và tấm lòng hướng về cố quốc
Nhận thấy tầm ảnh hưởng và uy tín rất lớn của Vĩnh San, cuối năm 1945, tướng Charles de Gaulle đã triệu kiến ông về Paris. De Gaulle có ý định đưa ông trở lại Việt Nam để chuẩn bị cho một giải pháp chính trị mới nhằm thay thế cho chính quyền bù nhìn lúc bấy giờ. cựu hoàng Duy Tân vô cùng phấn khởi, ông chuẩn bị sẵn sàng cho chuyến trở về quê hương sau 29 năm xa cách.
Tuy nhiên, định mệnh trớ trêu đã ập đến. Ngày 26 tháng 12 năm 1945, trên chuyến bay chở ông từ Paris trở về đảo Réunion để thu xếp gia đình trước khi về Việt Nam, chiếc máy bay mang số hiệu Lockheed C-60 đã bất ngờ gặp nạn và rơi tại vùng Trung Phi (nay thuộc Cộng hòa Trung Phi). Cựu hoàng Duy Tân tử nạn ở tuổi 45, khép lại mọi hoài bão cứu quốc còn dang dở. Cái chết của ông đến nay vẫn để lại nhiều nghi vấn trong lịch sử về một âm mưu ám sát của các thế lực chính trị đối lập.
Phải đến năm 1987, hài cốt của vị vua yêu nước mới được gia đình và chính phủ đưa từ châu Phi xa xôi trở về quê hương, an táng trang trọng tại Lăng Dục Đức (Huế), bên cạnh vua cha Thành Thái, hoàn thành tâm nguyện trọn đời hướng về cố quốc của ông.
