“vừa nuôi con vừa đánh giặc”, nổi tiếng với câu nói: “Còn cái lai quần cũng đánh!” trong kháng chiến chống Mỹ.

Tôi quyết định tìm về xã Tam Ngãi, huyện Cầu Kè (Trà Vinh) để tìm gặp mấy người con của nữ anh hùng Út Tịch, những Bé Lớn, Thanh, Hiển “ngọng”, quê hương Tam Ngãi, bến sông Bà Mi… Bỗng dưng tôi lại nhớ cái anh Hiển ngọng - nhân vật đặc biệt ấn tượng "Thằng Hiển, hai tuổi rưỡi, ôm súng của mẹ, ngọng líu hát:Anh eng ta như ạn con ùiNó có dúng mình có dao gămNó éo cò thì mình ảy ô đâm"…"Cũng may là đời tụi tui không ở đợ".Ngồi bâng quơ chờ gặp Hiển "ngọng", tôi lại nhớ đến cuộc đời cơ cực của anh hùng Út Tịch lớn lên trong nghèo khó, ở đợ hết đời cha đến đời con. Cha của anh hùng Út Tịch là ông Nguyễn Văn Xương, sinh năm 1899, người làng Tích Thiện, quận Trà Ôn, tỉnh Cần Thơ. Vì gia đình nghèo túng không đất ruộng nên ông phải đi làm thuê mướn, ở đợ khắp nơi. Cuối cùng đã trôi dạt đến vùng Rạch Lá, Tam Ngãi, Cầu Kè bây giờ. Tại đây, ông đã gặp bà Lê Thị Mười, là người phụ nữ cùng cảnh ngộ. Khi đã thành vợ chồng, ông bà vẫn tiếp tục cuộc sống ở đợ cho nhà địa chủ Hàm Giỏi.Út Tịch và hai người chị của mình (chị Hai Keo, chị Ba Cao) sinh ra và lớn lên trong nhà địa chủ Hàm Giỏi - một người giàu có, nổi tiếng xứ này, đến nay vẫn còn di tích đất ruộng, nhà cửa. Cuộc đời của ba chị em, vì thế không thể vượt qua số kiếp tôi đòi. Ngay từ nhỏ họ phải làm việc cho địa chủ để kiếm miếng ăn, hết Hàm Giỏi đến con ông ta là Hội đồng Thanh.Năm 1944, ông Xương lâm trọng bệnh, phải ra Cầu Kè chữa trị, nhưng bệnh không giảm. Lo lắng trước bệnh tình của con rể, ông ngoại chị Út kêu cả gia đình về cất nhà ở đầu ấp Ngãi Nhất, giáp ấp Ngọc Hồ (chỗ chị ở thường gọi là Cây Sanh) với hy vọng đổi chỗ ở may ra ông Xương khỏi bệnh. Ông Xương mất năm 1944, lúc này Nguyễn Thị Út vừa tròn 13 tuổi, đã có 5 năm ở đợ nhà địa chủ Hàm Giỏi. Trong ba chị em, Út là đứa "rắn mắt", cứng cỏi và gan dạ nhất. Năm 12 tuổi, Nguyễn Thị Út đã dám đánh trả lại địa chủ vì ức hiếp (ném dao cau vào tay vợ Hàm Giỏi, ném ớt bột vào mắt vợ Hội đồng Thanh). Hành động ấy, khí chất ấy tuy rất hồn nhiên và tự phát của tuổi thơ nhưng cũng dự báo một tính cách anh hùng quả cảm của Nguyễn Thị Út sau này. Nhớ chuyện ông Sáu Hò thông tin xã Tam Ngãi ngày xưa đặt bài hát về chuyện này :Vợ Hàm Giỏi thây to, mặt mốc,Vợ hội đồng Thanh vai cóc, mình lươnĐập cho bể mặt, bể sườn,Bản mặt chườn trờn, hết đánh Út chưa!Út ơi, Út hỡi, bây giờChìm ghe, sóng cả, con thơ, giữa dòng.Sông sâu phải chịu thua cùng...Ngày 19/5/1941, Mặt trận Việt Minh ra đời ra tuyên ngôn, kêu gọi toàn thể đồng bào cùng nhau đoàn kết phá xiềng xích nô lệ, giải phóng đất nước. Phong trào cách mạng ngày càng lớn mạnh, lan rộng khắp các địa phương. Cũng năm cha chị qua đời, chị được các anh em cách mạng giải phóng cuộc đời nô lệ cho cả gia đình, bằng việc trả 1 đồng bạc nợ cho Hàm Giỏi. Từ đây, cuộc đời ở đợ của chị đã chấm dứt và bước sang một trang mới.Nhà anh Hiển ngọng bây giờ nằm đối diện cổng Nghĩa trang Liệt sĩ huyện Cầu Kè, đây cũng là nơi hai vợ chồng nữ Anh hùng Nguyễn Thị Út - Lâm Văn Tịch an nghỉ vĩnh hằng. Cô vợ của Hiển rất quý khách, chưa kịp mời nước uống đã alô vài nơi hỏi nhắn chồng về "nhà có khách thành phố". Không phải đợi lâu, Hiển từ trung tâm phóng xe về nhà… Ngồi trước mặt tôi là "thằng Hiển ngọng" trong tác phẩm "Người mẹ cầm súng", bằng da bằng thịt, giờ đã là một trung niên tuổi 50.Màu da ngăm đen sạm nắng cháy, rất ấn tượng, lại thêm khuôn mặt hơi lạnh có vẻ lầm lì ít nói, khác hẳn với "thằng Hiển ngọng" líu ngày xưa khiến người đọc cười rũ rượi: "Bụi đất tùm lum ở miệng hầm. Con Bé, một tay bồng em, một tay thò ra ngoài hầm, quấy bột. Nó bắc xoong lên ba cục đất, chụm bằng lá dừa. Bốn đứa nhỏ vẫn chổng mông lên trời. Con Thanh giương hai con mắt đen nhánh dòm ra. Thằng Hiển đang chửi, miệng ngọng líu: "ụ ẹ ằng ỹ!".Ngồi nói chuyện, tôi phục Hiển sát đất vì trí nhớ rất tốt khi kể về cha mẹ cưới nhau trong tác phẩm "Người mẹ cầm súng" anh thuộc làu làu: "Một buổi sáng, Út có dè đâu, chú Chín dắt một anh bộ đội mặt mũi hiền khô đến nhà nói với má: - Con Út nó đã lớn. Tôi lựa được thằng này tướng tá coi cũng được, chị gả cho nó đi. Út chạy một hơi ra bờ sông, ngồi. Anh bộ đội đó tên là Tịch, người Khơ-me. Sau đó cả tiểu đội anh Tịch đến đóng tại nhà Út, Út rủ bạn gái tới nhảy cò, nhảy u, đánh banh, vật lộn cho anh Tịch chê, vì đàn bà con gái mà chơi những trò đó thì quá lắm! Nhưng anh Tịch vẫn không chê". Năm 1961, người con thứ năm là Lâm Thanh Hiển ra đời.