Vua Quang Toản

“Ngày 24 tháng 12 năm Càn Long thứ 59 [14/1/1795]. Lại dụ Quân cơ đại thần:

Thành Lâm tâu rằng cung kính mang sắc thư và những vật kiện như áo mãng bào, đến trấn Nam Quan ban thưởng cho Nguyễn Quang Toản. Trên đường qua phủ Thái Bình [Quảng Tây], nhận được thư trình của Nguyễn Quang Toản rằng:

‘Tiếp nhận thư báo tin, biết được Thiên tử sủng hạnh, thực đáng đích thân đến quan ải nhận lãnh. Nhưng chẳng may bị bệnh thủy đậu, kỵ ra ngoài trời gió, nên không thể đích thân đến được. Bèn kính cẩn sai Bồi thần Nguyễn Văn Dụng, Ngô Thì Nhậm đến quan ải để thay mặt cảm tạ ơn Thiên tử, cung kính lãnh những đồ ngự thưởng (1).’

Nguyễn Quang Toản nhân bị bệnh thủy đậu, không thể đến quan ải lãnh thưởng; đặc cách ra lệnh bọn Bồi thần Nguyễn Văn Dụng đến lãnh thế. Qua sự tuyên thị rõ ràng của Thành Lâm, cùng gửi thư thông báo, giao bọn y mang trở về nước. Sự liệu biện rất tốt, nay truyền dụ cho Diêu Phần, Thành Lâm một lần nữa báo tin cho Nguyễn Quang Toản rằng:

“Cha ngươi Nguyễn Quang Bình thần phục Thiên triều, kính cẩn giữ chức Phiên phong, được đại Hoàng đế ban ân quyến, hết sức ưu ái. Ngươi tuổi nhỏ được thế tập chức, kế thừa nghiệp nhà, đại Hoàng đế đã khen thưởng nhiều, nay lại chọn ban ân thưởng. Nay ngươi bị bệnh thủy đậu không thể đích thân đến quan ải, đặc cách sai Nguyễn Văn Dụng đến kính cẩn nhận lãnh, cung thuận nhiều, nên đã được Bản bộ viện tâu lên. Ðại Hoàng đế cho rằng ngươi tuổi nhỏ bị đau, nên lưu tâm. Quốc vương, ngươi, nên lưu ý điều trị, để thuyên giảm mau, được hưởng ân sủng lâu dài của Thiên tử. Khi bệnh thủy đậu của người bớt, hãy phúc trình ngay. Bản bộ viện thay mặt tâu lên, để Hoàng đế được an ủi.’

Hãy dụ cho viên Quốc vương như vậy, thì y càng thêm cảm ơn và cung thuận.” ( Cao Tông Thực Lục quyển 1467, trang 11-12)

Tổng đốc Lưỡng Quảng Trường Lân tâu rằng thương nhân Quảng Đông gặp nạn trên biển, được An Nam cứu giúp, đưa đến quan ải. Vua Càn Long sai viên Tổng đốc soạn thư kèm theo quà thưởng gửi cho Quốc vương An Nam:

“Ngày 9 tháng 4 năm Càn Long thứ thứ 60 [26/5/1795]. Lại dụ, Trường Lân tâu: ‘Bọn thương nhân Quảng Ðông Trần Dụ Lai ra biển gặp gió, phiêu dạt đến An Nam. Ðược viên Quốc vương lo liệu, đưa đến quan ải tại Lạng Sơn.’ Quốc vương An Nam Nguyễn Quang Toản từ khi được thế tập phong tước đến nay, hết sức cung thuận. Nay nhân thương nhân nội địa gặp phong ba bị nạn, bèn thông sức lo liệu đưa đến quan ải, chứng tỏ càng kính cẩn thận trọng, thực đáng khen. Nay thưởng cấp 4 tấm gấm đoạn, để biểu thị đặc biệt ân quyến; thư thông báo của viên Tổng đốc soạn ra, lệnh Quân cơ đại thần sửa chữa lại rồi cho gửi đi để Quốc vương kính cẩn nhận lãnh. Ðem dụ này truyền đi để hay biết.” (Cao Tông Thực Lục quyển 1476, trang 9)

Tại miền Nam, vào tháng giêng năm Ất Mão [19/2-20/3/1795] Nguyễn Vương Phúc Ánh ban ấn thông hành cho nước Chân Lạp, trên khắc bốn chữ triện Ngự tứ thông hành. Do ấn của Chân Lạp chạm khắc hình người, thật hay giả khó phân biệt, sợ kẻ buôn làm giả mạo nên dùng ấn này. Những thuyền sai của nước Chân Lạp chở muối gạo từ Ba Xắc [Sóc Trăng] tới Nam Vang, hoặc thuyền nước ngoài đi qua các đạo Trấn Di [huyện Long Phú, Sóc Trăng] và Châu Đốc [An Giang], khám thực ấn này mới cho đi.

Lấy Hữu tham tri Lại bộ là Đặng Trần Thường làm Khâm sai tán ký binh vụ, đến Bà Rịa, theo chưởng Tiền quân Tôn Thất Hội để trù hoạch mưu lược trong quân. Vương dụ Tôn Thất Hội rằng :

“Ta nghe quân giặc vào cướp Phan Rí chẳng qua chỉ hai nghìn, khí thế xem cũng hơi chùn. Khanh nên đem trước hơn nghìn quân chở súng đạn đến Phố Hài [thị xã Phan Thiết, Bình Thuận] và Phan Thiết, hiệp cùng các đạo tiên phong đóng giữ địa đầu, chớ để quân giặc vào sâu. Đợi có lệnh tức thì đem quân thẳng tiến để thu phục Bình Thuận. Ta đương sửa soạn ghe thuyền, cũng định ngày thuận gió thì đi”.

Bấy giờ Tư lệ Tây Sơn là Lê Trung chiếm Phố Hài; quân nhà Nguyễn đánh thua, phải lui về Bà Rịa; Vương nghe tin, tức giận nói:

“Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành vâng mệnh đánh giặc, rút rát phải lui, chẳng được công gì, không biết chống giặc giữ biên, lại để cho vua phải lo giặc cướp, tội nói sao xiết !”.

Lập tức sai Giám thành sứ Tô Văn Đoài đem hai đội Nội hầu, Nội trực bắt Huỳnh Đức và Văn Thành về Gia Định; lấy hết quân giao cho Tôn Thất Hội thống quản.

Cai đội quản Xiêm binh là Nguyễn Văn Tồn (2) xin lập đội quân người Chân Lạp thuộc phủ Trà Vinh làm một chi 5 hiệu, xứ Mân Thít [Vĩnh Long] làm đạo Tiền du; đặt các chức Chánh phó trưởng chi, Trưởng hiệu, Cai đội, Đội trưởng để cai quản; Vương y cho. Bèn lấy Ốc Nha Diệp và Ốc Nha Oa, làm chánh phó trưởng chi quản các hiệu đội 1.500 người, theo Nguyễn Văn Tồn đến Bà Rịa để theo việc quân.

Sai quản Tiểu sai đội tri Tượng chính là Trương Phước Luật kiêm quản ba vệ, dùng binh thuyền tiến trước ra Bình Thuận. Hiệu úy Tiền chi Trung quân là Nguyễn Văn Đắc kiêm quản năm vệ theo lệnh điều bát. Vương sai mật dụ Võ Tánh rằng :

“Năm ngoái ta đem quân trở về Diên Khánh, sửa đồn lũy, chứa lương thực, khanh đã liệu trước mùa gió bấc đến thì giặc hẳn trở lại, tự xin một mình chống giữ mặt ấy, cho nên ta đem thành ấy phó thác cho khanh. Rồi việc quả nhiên như thế. Nay quân thủy quân bộ đã định ngày tiến phát, khanh nên khuyến khích tướng sĩ một lòng dốc sức, chờ khi thủy sư tiến đến Cù Huân thì sẽ úp đánh, một trận có thể thành công”.

Năm ngoái có ý định vào tháng 2 năm nay duyệt tuyển, tháng 3 mở khoa thi tại 4 dinh, nhưng vì việc quân nên cho tạm hoãn,

Tháng hai [21/3-18/4/1795] Sai Vệ úy vệ Ban trực tuyển phong hậu quân Thần sách là Ôlivi [Olivier de Puymanel, ông Tín] sang Hồng Mao [Âu Tây] mua binh khí.

Vương thân đem thủy quân cứu viện Diên Khánh, để Đông cung Cảnh ở lại trấn Gia Định. Lấy Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhân, Giám thành sứ Tô Văn Đoài, Lễ bộ Nguyễn Đô, Tham mưu Nguyễn Thái Nguyên, Hộ bộ Phan Thiên Phước, Hình bộ Nguyễn Văn Nghị giúp Đông cung.

Sai Chưởng cơ Nguyễn Văn Trương quản dinh Trung thủy, kiêm quản hai dinh Tiền thủy và Hậu thủy, theo Trung quân điều bát đánh giặc. Thuyền Vương đậu ở Vũng Tàu, chờ thuận gió thì đi.

Tôn Thất Hội điều bát bộ binh các đạo tiến đến Phan Thiết; được tin Tư lệ Lê Trung còn giữ Phan Rí [bắc Bình Thuận], bèn đóng đồn ở Xuy Mít để phòng bị.

Trương Phước Luật điều bát thủy binh các vệ tiến đóng ở Ỷ Na [Ninh Thuận], đánh kho Phan Rang, cướp được mấy nghìn phương gạo. Chợt binh thuyền của địch từ Vũng Diên [Khánh Hòa] đến, Quản vệ Tuyển phong tiền Tống Viết Phước đánh phá được, chém Đô đốc Nguyễn Văn Sĩ, đánh đắm một chiếc thuyền, bắt được 7 chiếc, còn thì lui chạy cả. Tin thắng trận báo lên; Vương dụ rằng :

“Đạo dùng binh quý ở vạn toàn, trận thắng nhỏ ấy chưa đủ mừng. Vả nghe số chiến thuyền của giặc khá nhiều, mà đại binh ta thì còn bị gió cản, chưa thể vượt biển được, nếu giặc đem hết quân đến thì có thể thua, chưa chắc gì. Vậy tạm trở về Vị Nê [Mũi Né, thị xã Phan Thiết, Bình Thuận], giả cách sợ lùi để cho chí giặc sinh kiêu. Đợi đại binh thuận gió thẳng tiến, bây giờ cùng ra sức đánh, chưa muộn vậy”. Rồi Viết Phước được trao chức Chưởng cơ.

Vua nước Chà Và [Java] sai Chế Phú đưa trả những quân bị nạn tại biển; Vương khen lòng mộ nghĩa, tặng cho lọng, cáng cùng một chiếc chiến thuyền; lại cấp nhiều lương thực cho Chế Phú rồi bảo về.

Tháng ba [19/4-18/5/1795] triệu Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành đến hành tại, tha tội cho, lại sai lãnh quân dưới quyền; Huỳnh Đức theo Tôn Thất Hội điều khiển. Văn Thành thì theo ngự giá đi đánh giặc; Vương nghĩ hai người có công, không nỡ vì lỗi nhỏ mà bỏ.

Thuyền Vương ra cửa biển Cần Giờ, sai Vệ úy vệ Ban trực hậu Tôn Thất Chương quản 40 binh thuyền theo Trương Phước Luật làm tiền đạo. Khi đến Cam Ranh thì thủy binh địch đã trốn từ trước.

Thuyền Vương tiến đến cửa biển Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa]; phía Tây Sơn Tổng quản Trần Quang Diệu cùng Nội hầu Lê Văn Lợi, Tiết độ Nguyễn Văn Giáp, Đổng lý Nguyễn Văn Thận, Điểm kiểm Trấn Viết Kết còn vây thành Diên Khánh, chưa chịu lui binh.

Vương bèn sai Tiên phong dinh Nguyễn Văn Thành và Vệ úy Lê Văn Duyệt lên bờ đóng đồn giữ, bắn liền đại bác để cho trong thành biết. Đại binh thẳng tiến đến Chử Châu [thuộc tỉnh Phú Yên], xem khắp hình thế. Sai Tả chi Võ Văn Lượng đóng đồn ở đèo Gian Nan [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa], chặn đường quân địch về, Đốc chiến Mai Tiến Vạn và Cai cơ Nguyễn Văn Nguyện giữ Thạch Thành [huyện Tuy Hòa, Phú Yên], chặn đường núi. Lại từ núi Cổ Ngựa [phía nam đèo Cả] đến đèo Cả [ranh giới Phú Yên, Khánh Hòa] chia đặt đồn trại, ủy cho Trương Phước Luật quản binh thuyền các vệ ở lại Chử Châu để giữ, rồi kéo quân về.

Hành quân qua vụng Hòn Khói [vịnh Văn Phong, Khánh Hòa], Nguyễn Văn Đắc đem ba vệ đánh bảo Lạp Trường, quân địch vỡ chạy, chém Đô đốc Gia, Binh bộ Tiến tại trận, thu được khí giới, đốt cả kho vựa, Tây Sơn do đó không dám giữ Bình Khang nữa;Văn Đắc được trao chức Chưởng cơ.

Thuyền Vương trở về đóng ở Cù Huân [Nha Trang, Khánh Hòa]. Trần Quang Diệu đặt nhiều đồn trại ở Khố Sơn [phía nam tỉnh thành Nha Trang];Vương bèn sai các tướng đóng đồn ở núi Ngư Cốt [Xương Cá] cho đến Trà Phụ [Gò Chè], đối lũy với địch. Răn bảo các quân đi kiếm củi không đi quá núi; nếu cấp chỉ huy không nghiêm cấm, để giặc bắt được một người trở lên thì quản quan bị xử theo quân pháp.