Vươn tầm quốc tế, rạng danh nền dược học Việt Nam

Giáo sư Đỗ Tất Lợi và cuốn sách để đời của ông. (Ảnh tư liệu)

Không chỉ ghi nhận sự công phu trong quá trình thu thập tài liệu về cây thuốc cổ truyền, các bài báo quốc tế còn cho rằng dược sĩ Đỗ Tất Lợi đã 'làm công việc không phải của một nhà dân tộc học hay thực vật học, mà là tạo ra một cơ sở khoa học chân chính'.

Chính bởi sự đồ sộ, tính khoa học và thực tiễn phổ quát mà bộ sách của dược sĩ Đỗ Tất Lợi đã vươn tầm ra quốc tế, được các nhà khoa học Liên Xô đánh giá rất cao. Tháng 12/1964, khi bộ sách mới in đến tập 5 thì Bộ trưởng Bộ Đại học Liên Xô đã gửi công văn cho Giám đốc Viện Hóa dược học Leningrad, đề nghị lưu ý về việc đánh giá giá trị khoa học của bộ sách.

Chỉ hai năm sau, trên tạp chí Tài nguyên thực vật, quyển 3, tập 1, năm 1967 (một tạp chí của Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô) đăng bài viết nhan đề “Cây thuốc Việt Nam và vai trò của Giáo sư Đỗ Tất Lợi trong việc nghiên cứu các cây thuốc đó” của các nhà khoa học L. L. Brekman, A. F. Hammerman, I. V. Grusvisky và A. Yasenko-Khmelevsky. Trong bài báo, các tác giả đánh giá cao vai trò của Giáo sư Đỗ Tất Lợi với nền y học Việt Nam và cho rằng ông là người có khả năng bắc cây cầu giữa nền y học hiện đại với nền y học cổ truyền.

Không chỉ ghi nhận sự công phu trong quá trình thu thập tài liệu về cây thuốc cổ truyền, các tác giả bài báo còn cho rằng dược sĩ Đỗ Tất Lợi đã “làm công việc không phải của một nhà dân tộc học hay thực vật học, mà là tạo ra một cơ sở khoa học chân chính”.

   Chủ tịch nước Lê Đức Anh trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho GS.TSKH. Đỗ Tất Lợi tại Phủ Chủ tịch ngày 30/10/1996.

Với việc đề cập đến 430 loại cây thuốc, 51 vị thuốc động vật và 19 vị thuốc khoáng vật trong bộ sách, Giáo sư Đỗ Tất Lợi đã xem xét các cây thuốc Đông y theo quan điểm thực vật học và hóa thực vật và đã vận dụng các phương pháp như nghiên cứu hóa học, vi phẫn, dẫn liệu dược lý… Các tác giả bài viết phân tích lần lượt tác dụng chữa bệnh tiêu hóa, lỵ, giun sán, lợi tiểu, gan, thận, cầm máu, ho, tim, an thần, tê thấp, đau xương, mụn nhọt…

So sánh với các bộ sách về dược liệu của các tác giả ở Châu Âu, châu Á, bài viết trên Tạp chí Tài nguyên thực vật, Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô, quyển 3, tập 1, năm 1967 nhấn mạnh: “Có thể nói rằng, trong rất nhiều bộ sách viết về cây thuốc nhiệt đới, chưa có bộ sách nào có thể sánh với bộ sách của Đỗ Tất Lợi về mức độ chính xác, tỉ mỉ, khoa học. Rất nhiều cây thuốc mà Đỗ Tất Lợi giới thiệu là lần đầu tiên được dẫn ra trong các tài liệu về dược liệu học”.

Cuối cùng, bài báo kết luận: “Cây cầu mà GS Đỗ Tất Lợi đã bắc từ nền y học cổ truyền của nhân dân Việt Nam đến nền y học khoa học hiện đại, tất nhiên, mới là bước đầu của quá trình làm phong phú ngành dược liệu học của chúng ta bằng rất nhiều cây thuốc vô cùng quý giá”.

Với một bài báo, ghi nhận những đánh giá, phân tích của các nhà dược liệu hàng đầu Liên Xô, Giáo sư Đỗ Tất Lợi đã khiến tất cả phải chú ý đến mình và làm rạng danh nền dược học Việt Nam. Ngay lập tức, nó đã dẫn ông đến một đỉnh cao trong thang bậc học vị lúc bấy giờ.

Ngày 31/5/1968, Hội đồng khoa học của Viện Hóa dược học Leningrad đã họp để đánh giá về hoạt động và công trình khoa học của dược sĩ Đỗ Tất Lợi.

GS A. F. Hammerman, một trong những người đặt nền móng cho ngành dược liệu học Liên Xô nhấn mạnh: “Trước đây, y học dân gian chỉ được truyền miệng từ thầy sang trò, giờ đây được viết thành sách để khỏi mất đi những điều đã tích lũy được qua mấy nghìn năm. Đó là công lao to lớn của Đỗ Tất Lợi, không những đối với nhân dân Việt Nam, mà còn đối với khoa học thế giới… Ông đã giải thích và đưa việc phân tích các dược liệu đó lên trình độ khoa học hiện đại.

Đỗ Tất Lợi hoàn toàn xứng đáng được tặng học vị Tiến sĩ khoa học dược học mà không cần phải bảo vệ.

----------- GS A. F. Hammerman ------------

Trong bộ sách 6 tập, mỗi cây thuốc đều được mô tả đúng đắn về mặt thực vật học, sự phân bổ và trong điều kiện có thể, về thành phần hóa học, tác dụng dược lý, đôi chỗ còn có cả công thức triển khai. Nhiều cây đã được ông tự nghiên cứu về mặt hóa học hay cùng làm với học trò của ông. Cuối bộ sách, còn có bảng tra cứu tất cả các cây thuốc Việt Nam theo tác dụng trị bệnh…

Việc bắt đầu nghiên cứu những thứ cây cỏ này bằng các phương pháp khoa học hiện đại sẽ đưa ra hàng loạt phương thuốc hiệu nghiệm. Cho nên phải đánh giá Đỗ Tất Lợi không phải là một nhà bác học có tính khu vực, mà là một nhà bác học tầm cỡ thế giới, đặc biệt ở Liên Xô, nơi công trình của ông đang được vận dụng để khảo sát nguồn cây cỏ của vùng Viễn Đông” (Hàm Châu, Trí thức tinh hoa Việt Nam đương đại – Một số chân dung, Nxb Trẻ, 2014, tr.304).

Với những đóng góp về mặt khoa học như vậy, GS A. F. Hammerman kết luận: Đỗ Tất Lợi hoàn toàn xứng đáng được tặng học vị tiến sĩ khoa học dược học mà không cần phải bảo vệ. Hội đồng khoa học Viện Hóa dược Leningrad đã bỏ phiếu thuận 100% cấp đặc cách học vị Tiến sĩ cho ông Đỗ Tất Lợi. Đây là lần đầu tiên và duy nhất một hội đồng khoa học đặc cách công nhận và cấp bằng tiến sĩ cho một người mà không cần trải qua quá trình nghiên cứu sinh, viết và bảo vệ luận án. Nó chứng tỏ công trình của ông có giá trị khoa học lớn và khối lượng thông tin mới đồ sộ.

Các nhà dược học ở trong nước đều coi bộ sách của GS Đỗ Tất Lợi là mẫu mực và trở thành tài liệu gối đầu giường cho bất kỳ ai theo chuyên ngành này. Chỉ tính đến năm 2005, bộ sách đã được tái bản tới 15 lần với 150.000 bản.

Chưa hết, năm 1983, tại Triển lãm Hội chợ sách quốc tế ở Moskva, bộ sách được bình chọn là một trong 7 viên ngọc quý của triển lãm. Giá trị về nội dung của bộ sách đã mang đến cho ông vinh dự được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên, năm 1996. Ông cùng với Giáo sư Trương Công Quyền là hai người đầu tiên của ngành dược được trao tặng giải thưởng cao quý này. Chưa dừng lại ở đó, năm 2006, Hiệp hội Xuất bản châu Á-Thái Bình Dương (APPA) đã trao giải đặc biệt cho bộ sách.

Không chỉ có bộ sách để đời làm nên tên tuổi, Giáo sư Đỗ Tất Lợi còn viết hàng trăm bài báo khoa học công bố bằng các thứ tiếng Việt, Nga, Pháp, Đức, Rumani… Trong công tác đào tạo, Giáo sư Đỗ Tất Lợi được coi là người thầy mẫu mực, trong sáng, là tấm gương của nhiều thế hệ. Một đời miệt mài, cống hiến, sống giản dị, thanh bạch, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đỗ Tất Lợi đã để lại một sự nghiệp vẻ vang