XÃ HÀM NINH (1)

Từ năm 1708, Hàm Ninh là một thôn của tổng Phú Quốc. Cuộc sống ở Phú Quốc lúc đó rất thịnh vượng. Bộ máy hành chính tổng Phú Quốc gồm 12 làng, trong đó có làng Hàm Ninh. Hàm Ninh là nơi triều đình nhà Nguyễn cho xây đền thờ một hoàng tử, con của chúa Nguyễn Phúc Ánh (tức vua Gia Long sau này) mất tại xóm Nam vào năm 1782 trên đường chúa tránh sự truy đuổi của quân Tây Sơn). Do từng là nơi dung trú của chúa Nguyễn nên thời kỳ đó Phú Quốc, mà đặc biệt làng Hàm Ninh, được triều đình chiếu cố, như giảm sưu thuế, cho phép thương thuyền nước ngoài vào mua bán, cho mở đường sá, chợ búa v.v...

Làng Hàm Ninh có 5 xóm: xóm Hàm Ninh, xóm Bãi Đột, xóm Bãi Bổn, xóm Ông Thấy và xóm Đầm; đất rộng, người thưa, dân cư ít hơn các làng khác. Đường mòn độc đạo, nhỏ hẹp, xuyên qua nhiều vạc rừng rậm; nối thông Hàm Ninh với Dương Đông dài khoảng 14km.

Dân cư Hàm Ninh hầu hết có gốc gác, quê quán từ miền Trung và một số nơi như Hà Tiên, Châu Đốc, Rạch Giá... Ngoài ra, còn một sô"ít người Hoa là thương nhân từ Xiêm (Thái Lan) sang mua bán và trú ngụ sinh sống. Nghề nghiệp chủ yếu của dân cư Hàm Ninh lúc bây giờ là lập vườn, nghề rừng khai thác lâm thổ sản và nghề biển chuyên đánh bắt đồi mồi, cá đuôi, lặn đồn đột làm khô, câu kiều... ; có vài hộ làm nước mắm “tĩn ”, quy mô nhỏ. Nhà cửa bằng cây ván, lợp tranh và đều là nhà sàn; ở theo ven rừng, ít nhà ở sát biển vì hay xảy ra giông gió.

Dân Hàm Ninh xưa lao động, sống nhờ vào sản vật từ rừng, đôn cây lây gỗ, chặt dây mây, múc dầu mít... bán cho những hộ đóng ghe, làm nhà thùng, vào rừng săn bắt thú rừng, lấy mật ong, tìm các loại cây thuốc. Bên cạnh đó, nhà nào cũng đều có nương rẫy trồng các loại hoa màu, cây lương thực, có một sô" vườn cây ăn trái, nhất là vườn dừa xum xuê, nhưng cái thiếu và cần nhất vẫn là lúa gạo. Vùng đất Hàm Ninh không trồng lúa được, gạo phải mua từ đất liền. Những ngư dân làng Hàm Ninh vào mùa biển động cũng quay lại nghề rừng, làm rẫy...

Sản vật thu hoạch thường phải gồng gánh, đi bộ cả buổi sang làng Dương Đông để. trao đổi mua bán. Ớ đây, có nhũng nghề thủ công như nghề làm đồi mồi, nghề chế tác huyền phách làm vòng, khuyên tai, nhẫn..., nghề nung vôi, nghề làm tĩn đất nung để đựng nước mắm.

Dưới triều Minh Mạng, tình hình trên biển Tây Nam bất ổn. Bọn cướp biển các nước lân cận hoạt động mạnh, sang cả vùng biển Phú Quốc, làm dân chúng lo âu. Có thời gian, bọn hải tặc vào Bãi Bổn lập bản doanh; dân làng ngại ở sát biển, phải di dời nhà cửa vào rừng. Ngư dân không dám đi biển, ghe thuyền thương buôn ít ghé Hàm Ninh. Đời sống dân cư Hàm Ninh khó khăn vì nghề biển sa sút; một số dân phải lánh sang Dương Đông kiếm sống. Trước sự ca thán của dân, triều đình phải đưa một sô" đội thuyền vào trấn áp, tăng cường kiểm soát thì tình hình mới tạm ổn...

Trước cách mạng Tháng Tám 1945 về hành chính, làng Bãi Bổn có Ban hội tề gồm 12 người (ở Bãi Bổn 10 người, tại Hàm Ninh 2 người).Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, nhân dân phế truất, giải tán Hội tề làng Bãi Bổn; đồng thời thành lập chính quyền cách mạng.

Từ sau Cách mạng Tháng Tám 1945 đến 1950, chính quyền cách mạng đặt tên xã Hàm Ninh. Cuối năm 1950 thì đổi tên là xã Bãi Bổn, có 3 ấp Cây Sao, Bãi Bổn và Hàm Ninh. Kế đó, chưa được 1 năm lại đổi tên là xã Hàm Ninh như trước.

Sang giai đoạn kháng chiến chông Mỹ, về phía chính quyền Sài Gòn, xã được chia thành 3 ấp Cây Sao, Bãi Bổn và Hàm Ninh. Nhưng hầu như cách mạng nắm hết dân ở 2 ấp Cây Sao và Bãi Bổn (năm 1963, lực lượng cách mạng giải phóng luôn 2 ấp này). Chính quyền Sài Gòn không kiểm soát được tình hình của xã nên chúng chỉ lập 2 ấp là Hàm Ninh và Sơn Ninh (lập Úy ban hành chính xã; có xã trưởng, 2 xã phó và 8 ủy viên).