Xây dựng các đội du kích, đội tự vệ và Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Song song với xây dựng lực lượng chính trị, công tác xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân là bước chuẩn bị chiến lược không thể thiếu đối với quá trình dẫn tới Tổng khởi nghĩa.

Từ đầu năm 1942, dưới sự hướng dẫn và chỉ đạo của Trung ương Đảng và Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, Cao Bằng đã mở nhiều lớp huấn luyện quân sự nhằm đào tạo cán bộ và tạo nền tảng xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng. Các khóa học này diễn ra tại nhiều địa phương trong tỉnh: tại Khuổi Nặm, Pác Bó (Hà Quảng), Nguyên Bình và Hà Quảng. Sau khi học tập, các học viên trở về địa phương để huấn luyện, tổ chức các đội tự vệ và các lực lượng bảo vệ cách mạng, góp phần tích cực vào việc hình thành lực lượng vũ trang cấp tỉnh.

Đến đầu năm 1943, hầu hết các xã, tổng thuộc các châu như Hà Quảng, Hòa An, Nguyên Bình đều đã có đội tự vệ, lớp huấn luyện quân sự và các hoạt động diễn tập, sẵn sàng tham gia đấu tranh khi cần thiết. Nhân dân còn tự mua sắm vũ khí ủng hộ lực lượng vũ trang, cho thấy sự đồng lòng, quyết tâm trong phong trào chuẩn bị khởi nghĩa.

Bước sang năm 1944, Chiến tranh thế giới thứ Hai đang dần đi vào hồi kết, thời cơ thuận lợi cho dân tộc Việt Nam vùng lên giải phóng dân tộc đang đến rất gần, Bác Hồ đã nhận định đúng tình hình, sáng suốt đề ra chủ trương thành lập “một đội quân chủ lực” để làm nhiệm vụ xung kích, đi đầu trên con đường cách mạng Việt Nam.

Thực hiện chỉ dẫn của Bác Hồ, đồng chí Võ Nguyên Giáp cùng đồng chí Lê Quảng Ba họp bàn, khẩn trương xây dựng đội vũ trang theo đúng yêu cầu của Người. Về tên gọi của đội, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã cùng với các đồng chí chủ trì thống nhất lấy tên là “Ðội Việt Nam Giải phóng quân”. Sau khi báo cáo, lãnh tụ Hồ Chí Minh thêm hai từ “tuyên truyền” vào tên Đội và duyệt danh sách cán bộ, đội viên của Đội. Trong Chỉ thị thành lập Đội, Người chỉ rõ: “Tên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân nghĩa là chính trị trọng hơn quân sự. Nó là đội tuyên truyền” [1].

Ngày 22/12/1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo, (xã Tam Kim, huyện Nguyên Bình cũ), đồng chí Võ Nguyên Giáp được Đảng và Bác Hồ ủy nhiệm tuyên bố Chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Để thực hiện đúng và thực hiện bằng được theo lời căn dặn của Bác: Trong một tháng sau khi thành lập, phải có hoạt động, trận đầu nhất định phải thắng. Ngay trong hai ngày đầu hoạt động, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã ghi dấu ấn quan trọng khi lập chiến công vang dội đánh tiêu diệt hai đồn địch Phai Khắt và Nà Ngần, mở đầu truyền thống “đánh thắng trận đầu” của quân đội nhân dân Việt Nam. Những hoạt động đó dù mới là bước đầu nhưng đã thể hiện sự phối hợp tuyệt vời của nghệ thuật chiến tranh nhân dân, trong đó vai trò tham gia của quần chúng là hết sức quan trọng. Những kết quả bước đầu này luôn gắn liền với dấu ấn của Hồ Chí Minh trên mảnh đất Cao Bằng.

Cùng với đội quân chủ lực, Cao Bằng còn phát triển lực lượng vũ trang địa phương và lực lượng tự vệ bán vũ trang ở các tổng, xã tạo nên một “lưới vũ trang” rộng khắp, góp phần không nhỏ vào khả năng quần chúng đứng lên hưởng ứng khi khởi nghĩa tổng lực được phát động.