“Xe chưa qua, nhà không tiếc” – một đêm cả làng dỡ nhà mở đường

Năm 1968, làng Hạ Lội, xã Tiến Lộc nằm trong một vùng đất mà chiến tranh gần như không cho phép con người được sống bình thường.

Ngôi làng nằm thấp trũng, ba phía là ruộng nước nên đường vào vốn đã lầy lội. Nhưng vị trí của làng lại nằm gần cầu Già và những tuyến giao thông quan trọng. Khi Quốc lộ 1A bị máy bay Mỹ đánh phá, các đoàn xe phải tìm đường tránh qua khu vực này. Vì vậy, Hạ Lội trở thành một điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với việc giữ mạch giao thông.

Lúc ấy, Trần Đình Trọng là Chủ tịch xã Tiến Lộc.

Ông không phải người trực tiếp lái xe ra trận.

Cũng không phải người trực tiếp phá bom.

Nhưng ông đứng ở vị trí phải tổ chức cả một làng quê biến thành một công trường giao thông trong một thời gian cực kỳ ngắn.

Mệnh lệnh khẩn cấp

Ngày 13/8/1968, tình hình giao thông trở nên đặc biệt căng thẳng.

Ngã ba Đồng Lộc bị phong tỏa.

Quốc lộ 1A qua khu vực Hạ Lội cũng bị bom đánh đứt.

Hàng trăm xe chở bộ đội, vũ khí, lương thực đang phải ém trong rừng và nhà dân, chờ tìm được lối đi. Trong tình thế đó, cấp trên quyết định phải nhanh chóng mở một tuyến đường tránh chạy xuyên qua Hạ Lội.

Khoảng 10 giờ sáng, Trần Đình Trọng nhận lệnh lên huyện họp khẩn về việc bảo đảm giao thông. Sau khi tiếp nhận chỉ thị, ông lập tức trở về xã.

Không có thời gian chuẩn bị dài.

Không có bản thiết kế cầu kỳ.

Không có máy móc hiện đại.

Chỉ có một yêu cầu:

Phải mở đường thật nhanh để xe đi qua.

“Xe chưa qua, nhà không tiếc”

Về đến xã, ông nhanh chóng triệu tập cán bộ, xã đội, hợp tác xã và thông báo tình hình cho người dân.

Ông đưa ra khẩu hiệu:

“Xe chưa qua, nhà không tiếc.”

Đó không chỉ là một câu nói.

Nó trở thành quyết tâm của cả làng.

Những cánh tay lần lượt giơ lên.

Người dân đồng ý dỡ nhà.

Có người tháo cửa.

Có người tháo xà.

Có người tháo mái.

Có người chặt tre.

Có người vận chuyển vật liệu ra mặt đường.

Tất cả đều hiểu rằng nếu không mở được tuyến đường này, những đoàn xe đang chờ phía sau sẽ không thể tiếp tục hành quân.

Một đêm biến cả ngôi làng thành con đường

Điều đáng kinh ngạc là công việc diễn ra với tốc độ gần như không thể tưởng tượng.

130 căn nhà được tháo dỡ.

4 nhà thờ họ được tháo dỡ.

Vật liệu được đưa ra làm đường.

Cây tre, gỗ và các vật liệu sẵn có được sử dụng để chống lầy, tạo mặt bằng cho xe đi.

Con đường chạy xuyên qua tim làng.

Một ngôi nhà vừa còn là nơi sinh hoạt của một gia đình.

Chỉ ít giờ sau đã trở thành một phần của tuyến đường.

Một cánh cửa có thể trở thành vật liệu lót đường.

Một thanh xà có thể nằm dưới bánh xe.

Một thân tre có thể giúp gia cố mặt đường.

Những thứ gắn với cuộc sống gia đình bỗng trở thành vật liệu phục vụ tiền tuyến.

Đó là sự hy sinh rất đặc biệt.

Người dân không chỉ góp sức.

Họ góp chính nơi ở của mình.

Một bộ ván hậu sự cũng được hiến

Trong số những câu chuyện được lưu truyền về đêm ấy có câu chuyện của bà Đinh Thị Trí, một người phụ nữ cao tuổi sống độc thân.

Bà nói mình chỉ có một căn nhà nhỏ, khó có thể đóng góp được nhiều.

Nhưng bà có một bộ ván hậu sự mới mua.

Và bà quyết định hiến nó để lót đường cho xe đi.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện về làng K130 trở nên ám ảnh.

Bộ ván vốn được chuẩn bị cho ngày cuối đời của một con người.

Nhưng trong giờ phút đất nước cần, nó được đem ra làm đường.

Người dân chấp nhận dùng cả thứ chuẩn bị cho cái chết của mình để giúp những người đang chiến đấu được tiếp tục sống và chiến đấu.

Đó không phải một mệnh lệnh ép buộc.

Đó là sự tự nguyện.

Trần Đình Trọng – người đứng giữa lòng dân

Đối với Trần Đình Trọng, có lẽ đây là một trong những đêm khó quên nhất cuộc đời.

Ông phải vận động nhân dân.

Phải tổ chức lực lượng.

Phải phân công người tháo nhà, người vận chuyển vật liệu, người làm đường.

Và quan trọng nhất, ông phải bảo đảm tuyến đường hoàn thành đúng yêu cầu.

Ông không chỉ là người truyền đạt mệnh lệnh.

Ông cũng là người chứng kiến từng mái nhà bị tháo xuống.

Từng gia đình chấp nhận mất đi tài sản của mình.

Từng người dân lao vào công việc giữa đêm.

Một làng quê vốn yên bình bỗng biến thành một công trường khẩn cấp.

Con đường hoàn thành trước bình minh

Chỉ trong khoảng 8 giờ, một tuyến đường dài gần 1 km chạy xuyên qua làng Hạ Lội được mở, nối với tuyến giao thông để đoàn xe có thể tiếp tục hành quân.

Đó là một kỳ tích về sức người.

Không máy móc lớn.

Không thiết bị hiện đại.

Không có nhiều thời gian.

Chỉ có hàng trăm con người và quyết tâm làm bằng được.

Khi con đường hoàn thành, những đoàn xe bắt đầu di chuyển.

Bánh xe lăn qua tuyến đường mới.

Phía sau là những ngôi nhà đã được tháo xuống.

Phía trước là chiến trường.

Còn người dân Hạ Lội đứng lại.

Họ đã hoàn thành phần việc của mình.

Từ Hạ Lội thành làng K130

Sự kiện ấy về sau trở thành dấu ấn đặc biệt của làng.

Hạ Lội được gọi là làng K130 để ghi nhớ việc người dân tháo dỡ 130 căn nhà làm đường cho 130 chiếc xe vượt qua. Báo Quân đội nhân dân và Bảo tàng Quân khu 4 đều ghi nhận câu chuyện này như một biểu tượng của tinh thần quân dân trong thời kỳ chống Mỹ.

Tên gọi K130 vì thế không chỉ là một ký hiệu.

Nó là ký ức.

K gợi đến một tuyến đường bí mật, khẩn trương.

130 nhắc đến 130 căn nhà và 130 chiếc xe gắn với sự kiện lịch sử.

Mỗi lần gọi tên làng K130, người dân như nhắc lại đêm cả làng đã cùng nhau mở đường.

Hơn nửa thế kỷ sau

Nhiều thập kỷ đã trôi qua.

Những căn nhà năm xưa được dựng lại.

Cuộc sống của người dân Hạ Lội trở lại bình thường.

Nhưng ký ức về đêm 13/8/1968 vẫn còn.

Ông Trần Đình Trọng khi về già vẫn có thể kể lại từng chi tiết của đêm ấy. Dù tuổi cao, ông vẫn nhớ rõ cuộc họp, lời kêu gọi và hình ảnh người dân đồng loạt tháo dỡ nhà.

Đối với ông, có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là mình đã chỉ huy một công trình.

Mà là người dân đã hưởng ứng nhanh đến mức nào.

Một lời kêu gọi vừa dứt.

Những cánh tay đã giơ lên.

Những mái nhà bắt đầu được tháo.

Và cả làng cùng lao vào làm đường.

Lời kết

Câu chuyện của nhân chứng Trần Đình Trọng cho chúng ta thấy một khía cạnh rất khác của Ngã ba Đồng Lộc.

Ở đó không chỉ có những thanh niên xung phong đứng giữa bom đạn.

Không chỉ có những người lính phá bom.

Không chỉ có những đoàn xe vượt tuyến.

Mà còn có những người dân bình thường sẵn sàng tháo bỏ chính mái nhà của mình để mở đường cho Tổ quốc.

130 căn nhà.
4 nhà thờ họ.
Một bộ ván hậu sự.
Một con đường gần 1 km.

Những con số ấy không chỉ kể về một công trình giao thông. Chúng kể về sự hy sinh của cả một cộng đồng.

Và có lẽ câu nói “Xe chưa qua, nhà không tiếc” chính là lời cô đọng nhất về tinh thần của làng Hạ Lội năm ấy.

Họ có thể mất nhà, mất tài sản, nhưng không để đoàn xe bị mắc lại. Họ chấp nhận cho con đường đi qua chính nơi mình đang sống để con đường ra tiền tuyến được nối liền.

Hơn nửa thế kỷ sau, mỗi lần nhắc đến làng K130, người ta không chỉ nhớ một con đường.

Người ta nhớ một làng quê đã biến chính mái nhà của mình thành con đường cho Tổ quốc.