YẾT KIÊU – NGƯỜI GIA TƯỚNG GIỎI THỦY CHIẾN DƯỚI TRƯỚNG HƯNG ĐẠO VƯƠNG

Trong lịch sử chống quân Nguyên – Mông thế kỷ XIII, bên cạnh các vị vua, vương hầu và tướng lĩnh được chính sử ghi chép tương đối đầy đủ còn có những người xuất thân bình dân đã tham gia quân đội và để lại tên tuổi trong ký ức dân gian. Yết Kiêu là một trong những nhân vật như vậy. Tên ông gắn với Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, với lực lượng thủy quân nhà Trần và đặc biệt với khả năng bơi lặn được nhiều thế hệ lưu truyền.

Theo những tư liệu địa phương được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, Yết Kiêu có tên thật là Phạm Hữu Thế, quê tại ấp Hạ Bì, còn gọi là làng Quát, thuộc vùng Gia Lộc, Hải Dương ngày nay. Cha ông được ghi là Phạm Hữu Hiệu, làm nghề chài lưới trên sông Quát; mẹ là bà Vũ Thị Duyên. Xuất thân trong một gia đình gắn với sông nước, Phạm Hữu Thế từ nhỏ đã quen với nghề chài lưới và môi trường sông ngòi.

Cần lưu ý rằng những thông tin cụ thể về gia đình và tuổi thơ của Yết Kiêu chủ yếu được bảo tồn qua văn bia, thần tích, truyền thuyết địa phương và những tài liệu biên khảo về sau. Chính sử triều Trần không để lại một bản tiểu sử đầy đủ về ông. Bởi vậy, khi kể về Yết Kiêu, cần phân biệt những dữ kiện có cơ sở tư liệu với những câu chuyện dân gian được hình thành trong quá trình Nhân dân tưởng nhớ nhân vật.

Nổi tiếng nhất trong những truyền thuyết về tuổi trẻ Yết Kiêu là câu chuyện hai con trâu trắng. Dân gian kể rằng khi còn trẻ, Phạm Hữu Thế gặp hai con trâu trắng đang húc nhau bên sông. Ông dùng đòn gánh can ngăn, sau đó phát hiện những chiếc lông lạ dính trên đòn gánh. Từ đó ông có khả năng xuống nước và bơi lặn khác thường. Một số dị bản còn kể ông có thể “đi dưới nước như trên đất bằng”.

Đây là truyền thuyết dân gian, không phải một sự kiện có thể kiểm chứng theo phương pháp sử học hiện đại. Tuy vậy, sự xuất hiện của câu chuyện này qua nhiều thế hệ phản ánh một đặc điểm có thật trong ký ức cộng đồng về Yết Kiêu: ông nổi tiếng với khả năng bơi lặn và hoạt động trên sông nước. Việc xuất thân từ một gia đình chài lưới cũng là bối cảnh phù hợp để lý giải khả năng ấy mà không cần dựa vào những yếu tố thần kỳ.

Yết Kiêu sau đó trở thành người dưới trướng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Trong các tài liệu lịch sử và truyền thống dân gian, tên ông thường được đặt bên cạnh Dã Tượng, một gia tướng khác của Trần Hưng Đạo. Cả hai được nhắc đến như những người thân cận và trung thành với vị Quốc công Tiết chế. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại câu nói được sử sách ghi về hai người, trong đó Trần Quốc Tuấn ví Yết Kiêu và Dã Tượng như những phần quan trọng giúp cánh chim có thể bay cao, bay xa.

Mối quan hệ giữa Yết Kiêu với Trần Quốc Tuấn cần được đặt trong bối cảnh tổ chức quân sự thời Trần. Các vương hầu có lực lượng gia thuộc và gia nô của mình. Khi đất nước có chiến tranh, những lực lượng này được huy động tham gia quân đội chung dưới sự điều hành của triều đình. Nhiều người từ vị trí gia thuộc đã trở thành những chiến binh có năng lực và được giao những nhiệm vụ quan trọng.

Yết Kiêu được biết đến đặc biệt trong lĩnh vực thủy chiến. Điều này phù hợp với đặc điểm chiến tranh của Đại Việt, một đất nước có mạng lưới sông ngòi dày đặc. Trong ba cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thế kỷ XIII, nhiều hoạt động quân sự quan trọng diễn ra trên sông và vùng ven biển. Thủy quân vì vậy giữ vai trò đáng kể trong việc vận chuyển lực lượng, cơ động quân đội, tập kích và tổ chức những trận đánh lớn.

Các tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu cho biết Yết Kiêu tham gia đặc biệt trong hai cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ hai và thứ ba, vào các năm 1285 và 1287–1288. Với khả năng bơi lặn, ông được lưu truyền là người thực hiện những nhiệm vụ liên quan đến việc tiếp cận chiến thuyền đối phương từ dưới nước.

Trong dân gian còn lưu truyền câu chuyện Yết Kiêu bí mật lặn đến khu vực chiến thuyền quân Nguyên, đục thủng đáy thuyền rồi rút khỏi trận địa. Một số câu chuyện mô tả rất cụ thể số thuyền bị đục, cách ông dùng nút vải bịt lỗ và thời điểm tháo các nút để nước tràn vào thuyền. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có ghi lại những truyền thuyết này từ tư liệu địa phương.

Tuy nhiên, các con số cụ thể như một đêm đục bao nhiêu chiến thuyền hay chính xác cách thức thực hiện không nên được coi là dữ kiện chắc chắn của chính sử. Phần có thể sử dụng thận trọng là truyền thống lịch sử ghi nhận Yết Kiêu là người rất giỏi bơi lặn, phục vụ dưới quyền Trần Hưng Đạo và được biết đến với những hoạt động thủy chiến chống quân Nguyên.

Cuộc kháng chiến năm 1285 là một trong những thời điểm khó khăn nhất của Đại Việt thế kỷ XIII. Quân Nguyên dưới quyền Thoát Hoan từ phía bắc tiến xuống, trong khi lực lượng Toa Đô từ phía nam tìm cách tiến lên. Trước sức ép lớn, quân Trần phải chủ động rút khỏi Thăng Long và nhiều địa bàn để bảo toàn lực lượng.

Sau một thời gian cơ động và làm suy yếu đối phương, quân Trần chuyển sang phản công. Những chiến thắng tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết và nhiều địa bàn khác khiến quân Nguyên phải rút khỏi Đại Việt. Trong cuộc chiến ấy, lực lượng thủy quân đóng vai trò quan trọng bởi việc cơ động của cả hai bên phần lớn gắn với hệ thống sông ngòi.

Hai năm sau, cuối năm 1287, nhà Nguyên tiếp tục mở cuộc xâm lược lần thứ ba. Lần này, một lực lượng thủy quân lớn do Ô Mã Nhi chỉ huy tiến vào Đại Việt. Nhà Nguyên đồng thời tổ chức đoàn thuyền lương do Trương Văn Hổ phụ trách nhằm bảo đảm hậu cần cho quân đội.

Đoàn thuyền lương này bị lực lượng của Trần Khánh Dư đánh bại tại Vân Đồn. Quân Nguyên tiến sâu vào Đại Việt nhưng thiếu lương thực và ngày càng gặp khó khăn. Đến đầu năm 1288, chúng buộc phải tổ chức rút quân.

Cuộc rút lui bằng đường thủy dẫn tới trận Bạch Đằng năm 1288. Trần Quốc Tuấn cùng các tướng lĩnh nhà Trần tổ chức trận địa trên sông, sử dụng bãi cọc kết hợp với thủy triều và lực lượng mai phục. Đạo thủy quân của Ô Mã Nhi bị đánh bại; nhiều chiến thuyền bị phá hủy và nhiều tướng Nguyên bị bắt.

Trong ký ức dân gian, Yết Kiêu được gắn rất chặt với các hoạt động thủy chiến của thời kỳ này. Tuy nhiên, cần tránh khẳng định ông trực tiếp thực hiện một nhiệm vụ cụ thể trong trận Bạch Đằng nếu nguồn chính sử không ghi rõ. Điều chắc chắn hơn là tên tuổi Yết Kiêu đã được truyền lại như một người giỏi sông nước phục vụ dưới quyền Trần Quốc Tuấn trong thời kỳ kháng chiến chống Nguyên.

Một khía cạnh đáng chú ý khác của Yết Kiêu là mối quan hệ với Hưng Đạo Vương. Ông không thuộc tầng lớp vương hầu, cũng không phải người đứng đầu một đạo quân lớn được sử sách ghi chép liên tục. Vị trí của ông nằm trong hàng ngũ những người trực tiếp phục vụ và chiến đấu bên cạnh Trần Quốc Tuấn.

Tên Yết Kiêu cũng được giải thích trong các tài liệu địa phương là danh hiệu gắn với một loài cá lớn hoặc người có khả năng đặc biệt trên sông nước. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn tư liệu cho biết Phạm Hữu Thế về sau được vua quan và Nhân dân gọi bằng tên Yết Kiêu.

Qua thời gian, lịch sử và truyền thuyết về Yết Kiêu hòa vào nhau. Bên cạnh chuyện trâu thần còn xuất hiện những câu chuyện về giao long, những lần bị quân Nguyên bắt rồi trốn thoát, chuyện tình duyên và nhiều chi tiết kỳ lạ khác. Đây là những lớp văn hóa dân gian được hình thành trong quá trình cộng đồng tưởng nhớ nhân vật. Chúng có giá trị trong nghiên cứu tín ngưỡng và văn hóa dân gian, nhưng không nên được trình bày như những sự kiện lịch sử đã được xác minh.

Điều đáng chú ý là sự tưởng nhớ dành cho Yết Kiêu không chỉ tồn tại trong truyện kể. Tại quê hương Hạ Bì có đền Quát, nơi thờ ông. Các nguồn của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận đây là một địa điểm gắn với truyền thống thờ phụng Yết Kiêu tại Hải Dương.

Yết Kiêu còn được phối thờ tại những di tích liên quan đến Hưng Đạo Vương và triều Trần. Tại đền Sơn Hải ở Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận gian giữa thờ Trần Hưng Đạo cùng Yết Kiêu, Dã Tượng và các vương tử. Đáng chú ý, tượng thờ Yết Kiêu và Dã Tượng được đặt ở vị trí thể hiện sự coi trọng đối với hai gia tướng thân cận của Hưng Đạo Vương.

Những không gian thờ tự ấy cho thấy ký ức về Yết Kiêu đã được bảo tồn qua nhiều thế hệ. Từ một người xuất thân trong gia đình làm nghề chài lưới ở vùng sông Quát, tên ông đi vào truyền thống lịch sử cùng với những cuộc chiến trên sông nước của quân dân Đại Việt.

Khi tìm hiểu về Yết Kiêu, điều quan trọng là không cần biến những truyền thuyết kỳ ảo thành sự thật để làm nổi bật nhân vật. Ngay phần lịch sử có thể xác định cũng đã cho thấy một câu chuyện đáng trân trọng: một người xuất thân bình dân, trưởng thành từ môi trường sông nước, trở thành gia tướng thân cận của Trần Quốc Tuấn và góp sức trong thời kỳ Đại Việt phải tiến hành những cuộc kháng chiến lớn chống quân Nguyên.

Yết Kiêu không phải là người duy nhất tạo nên những chiến thắng của nhà Trần. Những cuộc kháng chiến thế kỷ XIII là kết quả của sự lãnh đạo của các vua Trần, sự chỉ huy của Trần Quốc Tuấn cùng nhiều vương hầu, tướng lĩnh và sự tham gia của đông đảo quân dân Đại Việt. Trong lực lượng rộng lớn ấy, Yết Kiêu được lịch sử và ký ức dân gian lưu lại với một vị trí riêng gắn với sông nước và thủy quân.

Hơn bảy thế kỷ sau thời Trần, tên Yết Kiêu vẫn được đặt cho đường phố, trường học và nhiều công trình ở Việt Nam. Tại quê hương vùng sông Quát, việc thờ phụng ông tiếp tục duy trì ký ức về người gia tướng năm xưa. Những truyền thuyết vẫn được kể, nhưng bên cạnh đó là các di tích, văn bia và tư liệu giúp người hôm nay tiếp tục tìm hiểu nhân vật bằng cách tiếp cận thận trọng hơn.

Từ người con của một gia đình chài lưới bên sông đến một gia tướng được nhắc cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, câu chuyện Yết Kiêu là một phần trong lịch sử và ký ức về quân dân Đại Việt thế kỷ XIII. Khi trở lại câu chuyện ấy hôm nay, sự kính trọng dành cho ông trước hết nằm ở việc ghi nhận đúng những đóng góp được tư liệu lưu lại, đồng thời phân biệt rõ đâu là lịch sử và đâu là những truyền thuyết mà Nhân dân đã bồi đắp qua nhiều thế hệ.