Ama Khê – Bức thư của người cha giữa những năm tháng chiến tranh

Ama Khê là một trong những cán bộ, lão thành cách mạng người Êđê có nhiều đóng góp trong phong trào đấu tranh giành chính quyền ở Đắk Lắk năm 1945. Ông từng tham gia hoạt động cách mạng ở Tây Nguyên, ra Chiến khu Việt Bắc dự Đại hội quân dân du kích toàn quốc và có dịp gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, ông từng đảm nhiệm nhiều trọng trách, trong đó có Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính tỉnh Đắk Lắk, Ủy viên Ủy ban Mặt trận giải phóng miền Nam Trung Bộ. Sau khi tập kết ra Bắc, năm 1969, ông giữ cương vị Phó Hiệu trưởng Trường đào tạo học sinh dân tộc miền Nam.

Nhưng phía sau người cán bộ từng gánh vác những nhiệm vụ lớn của cách mạng ấy vẫn là một người cha luôn dõi theo sức khỏe và cuộc sống của con gái.

Năm 1969, H’Win đang là y sĩ công tác tại một bệnh viện. Biết con gái thường xuyên đau ốm, Ama Khê viết cho con một lá thư. Đó là một bức thư riêng, nhưng trong những lời căn dặn rất riêng ấy lại thấp thoáng cả tư duy, tình cảm và cách nhìn của một thế hệ đã đi qua chiến tranh. Ông gọi căn bệnh của con bằng một cách ví von đặc biệt, như thể đang nói về một kẻ thù cần phải nhận diện và chiến đấu.

Lá thư được viết ngày 8/3/1969:

“Con H’Win

Hôm nay Ma muốn lý luận với con một vấn đề: “Đế quốc khớp xương”.

Hiện nay ta đang đứng trước nhiệm vụ cực kỳ trọng đại và khó khăn. Nước ta còn nghèo, dân ta còn khổ, nhưng một vai hai gánh nặng vừa giải phóng miền Nam, vừa xây dựng củng cố miền Bắc, nhưng gia đình của Ama H'Win phải gánh thêm một gánh nặng nữa là phải chống bọn đế quốc khớp xương hiện hành.

Bọn đế quốc khớp xương hung bạo, không khác gì bọn đế quốc Mỹ xâm lược.

Bọn Mỹ xâm lược nước ta, chúng muốn nước ta có chủ quyền biến thành một nước thuộc địa, dân tộc ta anh hùng biến thành dân tộc bị nô lệ.

Phụ nữ là người đáng kính trọng nhất trong xã hội ta. Phụ nữ đã gánh vác chức năng của bà mẹ hiền. Phụ nữ là người sinh con đẻ cái. Phụ nữ là người bảo mẫu. Phụ nữ là người lương y.

Chúng ta ai cũng có mẹ. Chúng ta chịu ơn nghĩa mang nặng đẻ đau sinh ra ta, đem đến cho ta nụ cười và trí tuệ đầu tiên. Chúng ta cảm ơn những cô bảo mẫu đã dạy dỗ, vun trồng những mầm non của đất nước. Chúng ta kiên quyết những quan điểm trái với quan điểm của chúng ta. Bọn đế quốc khớp xương chống lại quan điểm đúng đắn của chúng ta đối với phụ nữ một cách lộ liễu.

Bà Ami Khê là bà mẹ hiền, sinh con đẻ cái lo nuôi con cháu rất chu đáo, thế mà bọn đế quốc khớp xương xâm lược vào cơ thể của Ami Khê vô tội. Ami Khê đức tính rất tốt nhưng không vào Đảng là vì đế quốc khớp xương. Ami Khê không học tập văn hóa không làm được cán bộ, cũng là vì bọn đế quốc khớp. Ngày nay bọn đế quốc khớp lại bám sát thâm nhập vào cơ thể H’Win là con gái lớn nhất và yêu quý nhất của Ama Khê. Con không lên lớp và ngày đêm la rên là vì đế quốc khớp. Xem thường nó, lơ là mất cảnh giác đối với nó, không tích cực chữa bệnh là không căm thù nó.

Đánh Mỹ thì phải đánh vào sở chỉ huy của nó, nó mới tan rã mau chóng. Còn nó đánh mình là đánh vào lúc mình đang học bài, làm bài, đang thích thú trao đổi tình cảm với bạn bè, đang ngủ say. Chẳng những thế mà nó còn tò mò tìm cách đánh vào sở chỉ huy của ta, tức là đánh vào tim là nguy hiểm. Chúng ta phải căm thù nó cao độ, kiên quyết đánh đổi nó cho bằng được.

Hôm trước Ama đã hai lần mua chỉ một loại súng, những súng ấy là súng tiểu liên mà thôi. Hôm nay Ama lại mua tiếp cho mẹ và con một súng cối 81 li. Tốn tiền hơn cũng không ngại. Tiền này là tiền “Yă”, “Yă” cho dành cho các con mua kẹo ăn. Các con bị đế quốc khớp đe dọa tính mạng, phải mua súng để tiêu diệt bọn khớp xương ác ôn nhất thế giới.

Hai mẹ con tập trung đánh sức đánh và đánh đến thắng lợi hoàn toàn mới thôi.

10 ngày một lần, con sẽ viết báo cáo kết quả đánh cho Ama - Mẹ cũng thế nhé. Kết quả cuối cùng ta sẽ chiến thắng thôi nếu con tích cực hơn.

Ama hôn con chỗ cái má một cái, chỗ cái đầu một cái. Chúc con vui vẻ khỏe mạnh.

Mùng 8/3/69”.

Điều đặc biệt của bức thư nằm ở sự đan xen giữa chuyện lớn của đất nước và một chuyện rất riêng của gia đình. Ama Khê nói với con về chiến tranh, về trách nhiệm, về phụ nữ, nhưng rồi cuối thư lại trở về với những lời rất đỗi dịu dàng: “Ama hôn con chỗ cái má một cái, chỗ cái đầu một cái”. Giữa những năm tháng khốc liệt, người cán bộ cách mạng ấy vẫn là một người cha thương con theo cách giản dị nhất.

Có lẽ vì thế mà hơn nửa thế kỷ sau, chị H’Win Niê vẫn gìn giữ lá thư như một báu vật. Mỗi khi nhớ cha, chị lại mang thư ra đọc, thuộc nằm lòng từng dòng chữ đã phai mờ theo thời gian. Một lá thư vốn chỉ dành cho một người con gái, nhưng lại vô tình trở thành một mảnh ký ức đặc biệt về cả một thế hệ.

Trong những lời Ama Khê viết, hình ảnh người phụ nữ cũng được nhìn nhận bằng sự trân trọng sâu sắc. Ông nhắc con về người mẹ, người bảo mẫu, người lương y; nhắc con phải biết chăm sóc sức khỏe, không xem thường bệnh tật. Đó là những điều tưởng như rất đời thường, nhưng khi đặt trong hoàn cảnh năm 1969, lại cho thấy cách một người cha, một cán bộ người Êđê nhìn nhận vai trò và giá trị của phụ nữ.

Sau năm 1975, H’Win Niê trở về quê hương công tác, từng đảm nhiệm nhiều vị trí trong lĩnh vực y tế và công tác phụ nữ của tỉnh Đắk Lắk. Những điều người cha căn dặn năm nào dường như vẫn tiếp tục đồng hành cùng cuộc đời người con gái. Từ một lá thư riêng, tình yêu của Ama Khê dành cho con đã trở thành một phần trong hành trình sống và cống hiến của chị.

Ama Khê đã đi xa, nhưng bức thư vẫn còn đó. Chữ có thể phai, giấy có thể cũ, nhưng tình cha và những giá trị mà ông gửi gắm dường như không bị thời gian làm mờ đi.

Nhìn lại cuộc đời Ama Khê, tôi ấn tượng không chỉ bởi những trọng trách ông từng đảm nhiệm hay những đóng góp cho cách mạng, mà còn bởi hình ảnh rất đời thường của một người cha giữa những năm tháng chiến tranh. Ông dạy con biết yêu nước, nhưng cũng dạy con biết yêu chính mình; dạy con trách nhiệm với đất nước, nhưng cũng nhắc con phải biết giữ gìn sức khỏe để tiếp tục sống và cống hiến.

Có lẽ đó chính là điều khiến câu chuyện về Ama Khê vẫn có sức lay động đến hôm nay. Lịch sử đôi khi không nằm ở những điều quá lớn lao. Lịch sử cũng có thể được lưu giữ trong một lá thư, trong nét chữ của một người cha và trong ký ức của một người con đã nâng niu nó suốt 54 năm.

Và từ lá thư ấy, thế hệ hôm nay có thể nhìn thấy một Ama Khê rất khác: một người chiến sĩ kiên cường trước vận mệnh đất nước, nhưng cũng là một người cha dịu dàng, sâu sắc; một người đã đi qua chiến tranh nhưng không bao giờ để chiến tranh làm mất đi sự ấm áp của tình người.