"Ẩn danh” đình làng Tứ Mỹ

"Ẩn danh” đình làng Tứ Mỹ

Nằm trong khuôn viên trụ sở UBND xã Sơn Châu, đình làng Tứ Mỹ là một trong những địa danh nổi tiếng gắn liền với cuộc đấu tranh của nhân dân Hương Sơn (Hà Tĩnh) trong Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh...

Nằm trong khuôn viên trụ sở UBND xã Sơn Châu, đình làng Tứ Mỹ là một trong những địa danh nổi tiếng gắn liền với cuộc đấu tranh của nhân dân Hương Sơn (Hà Tĩnh) trong Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh... 

Cụ Trần Võ (tên thường gọi là cụ Vọ), năm nay đã bước sang tuổi 99 và tròn 70 năm tuổi Đảng, tuy sức khỏe giảm sút nhưng cụ Võ vẫn rất minh mẫn. Khi chúng tôi hỏi cụ về “lai lịch” đình làng Tứ Mỹ và những sự kiện diễn ra tại đây, cụ Võ kể lại một cách rất tường tận. Cụ Võ nói: “Đình làng ni gắn liền với cả cuộc đời của tui. Đình được xây dựng năm 1912, với 5 gian bằng gỗ mít, có 6 dãy cột, mỗi dãy 4 cột, ở gian cuối cùng có mái hồi kê những bộ phản để đặt mâm cúng tế. Ngày trước nối với các dãy cột là những dãy ghế băng để bà con ngồi họp hành”.

Theo như cụ Võ kể và qua tìm hiểu các tài liệu trong Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh, trong giai đoạn 1930-1931, đình làng Tứ Mỹ đã trở thành nơi tập trung nhân dân các địa phương trong vùng đi biểu tình, tranh đấu. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (3-2-1930), tổng Đậu Xá (nay là xã Sơn Châu) là nơi gieo hạt nảy mầm đầu tiên của phong trào cách mạng Hương Sơn. Tháng 6-1930, chi bộ đảng Tứ Mỹ (nay là thôn Đình) được thành lập do đồng chí Trần Bình làm Bí thư. Các tổ chức: Nông hội đỏ, Cứu tế đỏ, Tự vệ đỏ… nhanh chóng được thành lập. Những tin tức về phong trào đấu tranh của nhân dân toàn tỉnh đã lan nhanh đến Đậu Xá và Tứ Mỹ, kích thích, cổ vũ phong trào cách mạng nơi đây phát triển.

Đặc biệt, đêm 19-9-1930, tiếng mõ ở đình làng Tứ Mỹ vang lên làm hiệu, tức khắc tiếng trống, chiêng các làng, xã lân cận cũng hưởng ứng. Từ khắp các lối xóm, quần chúng kéo về tập trung tại đình Tứ Mỹ với giáo, mác, gậy, đòn gánh, cuốc, cào trong tay đi biểu tình, đốt phá nhà Án sát ở Sơn Hòa. Đây là điểm tập trung của 700 người dân tổng Đậu Xá và các làng ở Sơn Long, Sơn Trà, Sơn Bình, Sơn Tân. Đến 4 giờ sáng, từ sân đình Tứ Mỹ, đoàn người rầm rập kéo sang tập trung ở đền Võ Dương (Sơn Ninh). Sau khi nghe cán bộ huyện truyền đạt khẩu hiệu, phát truyền đơn, đoàn biểu tình kéo về trường Thịnh Xá (nay là xã Sơn Thịnh). Đoàn người từ đền Võ Dương nhập cùng đoàn biểu tình từ Choi (Sơn Hà) cùng kéo về bãi Gôi. Khoảng 7 giờ sáng, từ bãi Gôi, đoàn biểu tình tiếp tục kéo về làng Gôi Mỹ (Sơn Hòa). Trong chốc lát, ngọn lửa từ nhà Án sát đã bốc cao, thiêu cháy toàn bộ dinh cơ, tài sản của tên cường hào ác bá.

Đêm 21-9-1930, ở tổng Đậu Xá, chi bộ Tứ Mỹ, Đông Tràng và Đông Trung đã tổ chức cuộc họp bàn kế hoạch tập trung quần chúng đi phá huyện đường. Mỗi đồng chí đảng viên được giao phụ trách một thôn. Đồng chí Đinh Linh, đảng viên chi bộ Tứ Mỹ được cử đi treo cờ ở Rú Nầm, sau đó về đình làng Tứ Mỹ đánh mõ. Giữa đêm khuya, tiếng mõ ở đình làng nổi lên liên hồi, thúc giục, cổ vũ quần chúng chuẩn bị để ngày mai đi biểu tình. Rạng sáng 22-9, hơn hai nghìn người dân Tứ Mỹ, Đông Trung, Đông Tràng và các xã lân cận đã về đình làng Tứ Mỹ để kéo đến địa điểm tập trung của toàn huyện tại cầu Nầm. Sau khi tập trung ở cầu Nầm nghe cán bộ nói chuyện, đoàn người xếp hàng 5, hàng 7 giương cao cờ đỏ, hô vang khẩu hiệu: Đả đảo thực dân Pháp, Nam triều quan lại, giảm thuế thân, thuế ruộng, bãi bỏ thuế chợ thuế đò... Trước sức mạnh của đoàn biểu tình, tri huyện Đặng Văn Oánh bỏ trốn, quần chúng tràn vào đập phá huyện đường. Sau cuộc biểu tình này, bộ máy chính quyền địch từ huyện đến xã hầu như tan rã.

Sau hai cuộc đấu tranh lớn ở huyện Hương Sơn, cuối tháng 9-1930, thực dân Pháp đưa lính về xây đồn ở đầu làng Tứ Mỹ nhằm kiểm soát và uy hiếp phong trào đấu tranh của nhân dân. Chúng bắt dân làng phải đóng góp vật liệu và công sức. Lập tức chi bộ Tứ Mỹ họp bàn kế hoạch đối phó. Khi nhận lệnh đến đình làng Tứ Mỹ tập trung nghe lý trưởng đọc quyết định xây đồn, toàn thể nhân dân đã phản đối kịch liệt, bọn chúng buộc phải im lặng. Cùng lúc này, một toán lính Tây kéo về làng bắt người, cướp của, bất kể của dân thường hay hương lý địa phương. Chi bộ Tứ Mỹ lập kế hoạch phân tán, cất giấu tài sản cho dân, đồng thời phân công người đến từng nhà củng cố tinh thần, tránh địch nhưng không lẩn tránh đấu tranh. Nhân dân hết sức tin tưởng, bọn hương lý, hào lý cũng đồng tình ủng hộ. Vì thế, lệnh xây đồn ở Tứ Mỹ cứ lần lữa không thực hiện được. Lính Tây sau một thời gian ngắn không vơ vét được gì cũng rút về Choi ở Sơn Hà.

Đầu năm 1990, đình làng Tứ Mỹ đã được công nhận là Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia. Ông Trần Gia Huyện, một người dân ở thôn Đình, xã Sơn Châu dẫn tôi tham quan đình làng Tứ Mỹ rồi cho biết:

- Bây giờ di tích cấp quốc gia đình làng Tứ Mỹ là nơi “trung tâm học tập cộng đồng”, ít ai quan tâm nên trông lộn xộn lắm. Mong muốn của người dân ở đây là được cấp trên quan tâm tu sửa, nâng cấp đúng nghĩa với di tích cấp quốc gia để giáo dục truyền thống cho con cháu.