Anh Hùng Bùi Hữu Nghĩa

Giữa thế kỷ XIX, khi đất Nam Kỳ còn oằn mình dưới ách thực dân và triều đình phong kiến mục nát, người dân Cần Thơ truyền tai nhau về một ông quan “lạ đời”: không tham quyền, không sợ uy vũ, dám đứng về phía dân nghèo mà chống lại cường quyền. Đó chính là Bùi Hữu Nghĩa, sinh năm 1807 tại làng Long Tuyền, phủ Phong Phú, trấn Vĩnh Thanh (nay thuộc Cần Thơ). Đỗ cử nhân năm 1835, ông ra làm quan triều Nguyễn, từng giữ chức Tri huyện Phước Long rồi Tri phủ Trà Vang. Nhưng làm quan trong thời loạn, ông không cúi đầu trước bọn tham quan và thế lực địa chủ. Bùi Hữu Nghĩa xử án nghiêm minh, bênh vực dân nghèo, khiến nhiều kẻ quyền thế căm ghét. Chúng vu cáo ông tội phản nghịch, đẩy ông vào vòng lao lý, xiềng xích nơi ngục tối. Giữa lúc sinh tử cận kề, vợ ông – bà Nguyễn Thị Tồn – lặn lội ngàn dặm ra Huế kêu oan, cứu chồng thoát chết, để lại một câu chuyện nghĩa tình lay động lòng người đến tận hôm nay.

Thoát ngục, Bùi Hữu Nghĩa cáo quan về quê, không chọn cuộc sống an nhàn mà tiếp tục dùng ngòi bút làm vũ khí. Thơ văn của ông là tiếng thét uất nghẹn trước nỗi đau mất nước, là lời khích lệ hào khí Nam Bộ đứng lên giữ đất, giữ làng. Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, ông âm thầm ủng hộ các phong trào kháng Pháp, kết nối sĩ phu, nuôi chí cứu nước. Dù không trực tiếp cầm gươm ngoài trận mạc, Bùi Hữu Nghĩa đã dùng cả cuộc đời để giữ trọn khí tiết của một kẻ sĩ phương Nam: thà mất chức, mất thân, chứ không mất lòng trung nghĩa. Ông mất năm 1872, nhưng thơ còn đó, chí còn đó, như tiếng trống vọng mãi trên bờ sông Hậu.

Hôm nay, đất Cần Thơ vẫn còn tên đường Bùi Hữu Nghĩa, còn đền thờ ông ở Bình Thủy, để mỗi lần nhắc lại, người ta nhớ về một con người suốt đời thẳng lưng trước cường quyền, cúi đầu trước nhân dân. Bùi Hữu Nghĩa – không phải ngọn lửa bùng cháy trong khoảnh khắc, mà là than hồng âm ỉ, bền bỉ sưởi ấm cả một vùng đất phương Nam qua những năm dài tăm tối. Một chí sĩ đã lấy chữ Nghĩa làm tên, và lấy nghĩa lớn với dân, với nước làm lẽ sống trọn đời.