ANH HÙNG ĐIỀU CẢI

Ông vừa trở về từ chuyến đi Định Quán (Đồng Nai), dẫu mệt rã rời nhưng lòng thanh thản bởi bức vẽ anh hùng Điểu Cải vừa được nghiệm thu. Các lời nhận xét đều khẳng định, giống đến hơn 90%. Hành trình phục dựng lại bức chân dung anh hùng Điểu Cải đòi hỏi một sự liên tưởng hình dung xuyên suốt. Người thân và đồng đội của anh hùng Điểu Cải được triệu tập lại, ai nhớ được gì thì kể đó.

Suốt một tháng trời, họa sĩ Võ Tấn Thành (ngụ phường Bửu Hòa, TP. Biên Hòa, Đồng Nai) lặn lội khắp vùng Túc Trưng, quê hương và cũng là nơi anh hùng Điểu Cải hy sinh, tìm gặp những người còn nhớ rõ nhất về liệt sĩ Điểu Cải, nhưng không ai hình dung trọn vẹn khuôn mặt anh Điểu Cải 45 năm về trước.

Anh hùng Điểu Cải (1948 - 1969), là người con ưu tú của dân tộc Choro. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã bắn rơi máy bay Mỹ và dũng cảm hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Những năm tháng khói lửa đạn bom ấy, anh ngã xuống mà không có bất cứ một tấm hình nào để thờ tự. Họa sĩ Tấn Thành dựa vào những ký ức mờ ảo của đồng đội, và hình ảnh ông chú ruột 90 tuổi, để vẽ. Nhưng ông chú ruột thì lại không giống một chút nào anh hùng Điểu Cải.Điểm chung mà mọi người còn nhớ nhất là chiếc cằm dài và chẻ cong. Họa sĩ Tấn Thành mừng lắm, ông nhanh chóng nắm lấy điểm nhấn duy nhất là chiếc cằm chẻ. Đầu tiên, họa sĩ Tấn Thành vẽ phác thảo theo chiều dọc, vẽ một bên má để thấy rõ đường cong của chiếc cằm. Khi đã xác định chính xác, ông bắt đầu vẽ trực diện thông qua lời kể của người chú ruột.

Vốn nổi tiếng trong lĩnh vực vẽ chân dung liệt sĩ, mẹ Việt Nam Anh hùng và tội phạm, đã vẽ hàng trăm bức ký họa, nhưng lần nhận lời vẽ anh hùng Điểu Cải, họa sĩ Tấn Thành không thôi trăn trở. Phải làm sao để dựng lên bức chân dung vị anh hùng của dân tộc Choro với độ chính xác cao. Có những đêm, ông nằm mơ cũng thấy chân dung anh hùng Điểu Cải. Ông lý giải: "Bắt đầu vẽ, tôi luôn tập trung cao độ, dành hết tâm trí và tinh thần vào bức vẽ. Tâm huyết với nó, trăn trở với nó. Và phải suy nghĩ nhiều lắm mới nằm mơ thấy".

Vẽ bằng ngòi bút của một người có tài thôi chưa đủ, đòi hỏi người họa sĩ phải có tấm lòng và trái tim nữa. Điểu Cải là một vị anh hùng tiêu biểu của một dân tộc, vẽ về anh chính là niềm tự hào, hãnh diện của người họa sĩ. Khi bức vẽ hoàn thành, đồng đội và người thân của anh hùng Điểu Cải được mời đến đông đủ để nhận xét, đánh giá. Tất cả đều thảng thốt, ngỡ ngàng trước bức họa có độ giống trên 90%. Nhiều người ôm chầm lấy bức ảnh mà khóc. Hơn 40 năm rồi, họ mới thấy lại người đồng đội thân thương ngày nào.

Quỹ thời gian của ông luôn bận rộn. Hoàn thành xong chân dung anh hùng Điểu Cải, ông lại bắt tay vào vẽ các mẹ Việt Nam Anh hùng khắp ba miền. Mẹ Ma Thị Tịnh (1897 - 1947), tại Bắc Kạn được người thân nhận dạng giống đến 97%. Để phục dựng lại bức chân dung mẹ Ma Thị Tịnh, trước tiên người thân mô tả qua điện thoại cho họa sĩ Tấn Thành hình dung trước. Sau khi phác thảo xong, ông gửi ra cho gia đình xem để góp ý, bổ sung. Lần ký họa đầu tiên chỉ qua mô tả, đã giống lắm rồi, người nhà thấy cần chỉnh lại phần mũi hay phần môi, họa sĩ sẽ điều chỉnh lại.

Họa sĩ Thành cho biết, cái khó nhất của việc ký họa chân dung các mẹ VNAH là thần thái và ánh mắt. Ở mỗi mẹ, đều có một vẻ riêng, nhưng ánh mắt luôn chứa đựng sự hồn hậu chất phác, cam chịu của người phụ nữ Việt Nam. Mẹ Tịnh là người dân tộc Tày, nên phải chỉn chu đến trang phục. Chỉ cần nhìn vào trang phục, cách búi tóc là biết mẹ ở vùng quê nào, dân tộc nào. Vẽ mẹ VNAH Phạm Thị Sâm, tại Bình Phước, thì khó nhất là khuôn mặt. Mỗi người kể một kiểu, mỗi người hình dung một khía cạnh nên họa sĩ không biết phải chọn lựa theo lời kể nào cho giống nhất. Họa sĩ Tấn Thành phải căng óc ra, tập trung hết mức vào từng chi tiết, đồng thời vận dụng kỹ thuật chuyên sâu của ngành giải phẫu mặt, tâm lý học và khoa học hình sự. Dựa vào cấu tạo xương sọ, xương mặt và hốc mắt để điểm xuyết từng li từng tí. Thông qua lời kể, người họa sĩ phải có trí tưởng tượng phong phú, óc quan sát và sự thẩm thấu, đôi khi người họa sĩ phải hóa thân vào bức vẽ. Sự kỳ diệu của cây cọ không nằm ở bàn tay mà nằm trong khối óc.