anh hùng Hoàng Dao
Anh hùng Hoàng Sào (Lào Cai) là liệt sĩ người dân tộc Tày ở xã Tả Phời, TP Lào Cai, người đã hy sinh anh dũng khi hoạt động cách mạng tại chiến khu Cam Đường vào năm 1948, thà chết không lộ bí mật tổ chức, được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, tên ông được đặt cho một con phố tại trung tâm thành phố.
Hoàng Sào sinh 1918 trong một gia đình người Tày tại làng Hẻo, xã Cam Đường, châu Bảo Thắng, tỉnh Lao Kay, sau là thôn Hẻo, xã Văn Phú (trước là xã Tả Phời, thành phố Lào Cai), tỉnh Lào Cai.Ông là con thứ năm trong gia đình gồm bốn trai, hai gái.
Năm 20 tuổi, Hoàng Sào tham gia Mặt trận Việt Minh và được Tỉnh bộ Việt Minh tỉnh Lao Kay giao nhiệm vụ tuyên truyền, xây dựng lực lượng vũ trang ở khu vực làng Hẻo, làng Cóc, làng Pèng, làng Đá Đinh, làng Cáng, làng Tượng,... thuộc xã Cam Đường (năm 1950 xã Cam Đường tách thành bốn xã Cam Đường, Hợp Thành, Tả Phời, Nam Cường[4]).[5][6] Tháng 10 năm 1948, dưới sự chỉ đạo của Trung ương Đảng, Tỉnh ủy Lào Cai làng Dạ xã Cam Đường làm trung tâm để xây dựng căn cứ cách mạng. Ngày 10 tháng 10, Chi bộ Cam Đường, chi bộ nông thôn đầu tiên của tỉnh, được thành lập do Sầm Văn Mòn làm Bí thư. Bản thân Hoàng Sào được ông Mòn giới thiệu và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.[2]
Cuối năm 1948, theo chủ trương của cấp trên, Huyện bộ Việt Minh huyện Bảo Thắng quyết định lôi kéo cai dõng Vàng ở Sa Pa theo về cách mạng, giao cho Hoàng Sào nhiệm vụ chuyển lá thư hiểu dụ của Huyện bộ. Ông sau đó thông qua người bạn thân Tẩn Kim Mình là em rể của Vàng đi gửi lá thư, vì cho rằng với quan hệ thân thích, thì dù không đồng ý, Vàng cũng không làm lớn chuyện. Tuy nhiên, Mình lại bị Vàng bắt giữ, tra tấn và khai ra toàn bộ, khiến Hoàng Sào bị bắt. Chỉ huy đội lính bắt Hoàng Sào là người do ông phái vào nằm vùng, đã liên hệ với tổ chức Đảng để bàn kế hoạch cứu ông, nhưng ông khước từ và nhận định rằng nếu bản thân mình chạy thoát thì quân đội thực dân theo tiến hành khủng bố người dân, dẫn tới việc các cơ sở cách mạng bị bại lộ.
Tháng 12, Hoàng Sào cùng một số người khác (Đinh Văn Lộc, Trần Văn May,...) bị áp giải về thị xã Lao Kay, bị giam giữ và tra tấn trong nhiều ngày tại bốt Cốc Lếu.[7] Không khai thác được gì, ngày 18 tháng 12 (các nguồn phổ biến chép là ngày 13 tháng 12), ông bị kẻ địch nhét vào bao tải ném xuống sông Hồng, đoạn dưới chân cầu Cốc Lếu, để thủ tiêu.[3][2] Trước đó, vào đêm ngày 12 rạng sáng ngày 13 tháng 12, người dân và lực lượng du kích vũ trang xã Cam Đường, dưới sự lãnh đạo của các cấp Đảng, đã thành công nổi dậy, phát động nhiều trận phục kích tiêu hao sinh lực quân Pháp. Sự hy sinh của Hoàng Sào được ghi nhận đã góp phần vào thắng lợi cuộc nổi dậy. Khu căn cứ cách mạng Cam Đường tồn tại, chiến đấu và phát triển trong suốt hai năm (1948–1950) cho đến khi tỉnh Lao Cai hoàn toàn giải phóng (ngày 1 tháng 11 năm 1950)
