Anh hùng TÔ KÝ

Đồng chí tham gia Hội Tương tế ái hữu để giúp đỡ nhân dân (1935 - 1936); tham gia Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương, ngày đêm học võ để bảo vệ đồng bào, đồng đội; siêng năng học chữ Nho với thầy Mười Lời để thấm nhuần đạo lý thánh hiền; học nghề bốc thuốc bắc để khám chữa bệnh cho nhân dân.

Với những hoạt động tích cực, tháng 4/1937, đồng chí được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương khi tròn 18 tuổi. Trong công tác, đồng chí lập nhiều thành tích, năm 1939 được đề bạt làm Huyện ủy viên. Trong một lần đi rải truyền đơn chống thực dân Pháp, đồng chí bị địch bắt, giam ở Khám Lớn Sài Gòn.

Năm 1940, cha ông là cụ Tô Nếp tham gia khởi nghĩa Nam Kỳ ở vùng 18 Thôn Vườn Trầu, bị thực dân Pháp bắt, giam ở Khám Lớn Sài Gòn rồi ở bót Catinat. Bị giam cùng cha, ông tận mắt chứng kiến cha mình và các đồng chí khác bị địch tra tấn dã man ngay trong phòng hỏi cung, Tô Ký vô cùng căm hận. Sau nhiều ngày tra tấn liên tục, thực dân Pháp và tay sai không thể khai thác được tin tức gì của cách mạng, nên chúng đã chuyển đồng chí đến nhà tù ở tỉnh Tây Ninh rồi đưa đồng chí đi đày ở Tà Lài sau khi kết án 1 năm tù và 3 năm đày biệt xứ. Nhà lao Tà Lài là vùng rừng thiêng nước độc, ở dọc quốc lộ 20, thuộc tỉnh Đồng Nai, trên đường Sài Gòn - Đà Lạt, gần vùng dân tộc Mạ. Ở đây, đồng chí được các đàn anh dạy về văn hóa Việt Nam, văn chương Pháp, nhiều áng văn Đông - Tây kim cổ, dạy võ. Đồng chí đã cùng đồng chí Trần Văn Giàu (sau này làm Bí thư Xứ ủy, Chủ tịch Ủy ban Hành chính Kháng chiến Nam Bộ) và các đồng chí trong tù lên kế hoạch vượt ngục để về hoạt động cách mạng.

Tháng 3/1941, các đồng chí: Tô Ký, Trần Văn Giàu cùng đồng đội vượt ngục thành công, trốn vào rừng ở gần khu nhà người Mạ an toàn, được bà con che chở. Đồng chí Tô Ký tìm đường về lại quê nhà tiếp tục hoạt động cách mạng. Năm 1943, đồng chí bị giặc Pháp và tay sai bắt giam lần 2, lúc đó mới 24 tuổi, đưa lên nhà giam Bà Rá, thuộc huyện Phước Long, tỉnh Bình Phước, miền Đông Nam Bộ. Ở trong tù, đồng chí Tô Ký được cán bộ cách mạng truyền đạt về chủ nghĩa Mác - Lênin, học về văn hóa Việt Nam, học tiếng Pháp.

Ngày 09/3/1945 quân Nhật đảo chính, đồng chí và các đồng đội thoát ngục về lại tỉnh Gia Định. Đồng chí được giới thiệu tham gia vào Ban Thường vụ Tỉnh ủy Gia Định (Tỉnh ủy Giải phóng), phụ trách quân sự, tham gia khởi nghĩa ở Gia Định, tham gia Ban Cán sự liên tỉnh miền Đông Nam Bộ, tham gia giành chính quyền về tay cách mạng ở Hóc Môn. Năm 1946, đồng chí thành lập bộ đội Tô Ký, lực lượng vũ trang Chi đội 12 - Gia Định (Trung đoàn 312) khoảng 2.000 người, đồng chí làm Chi đội trưởng (Khu VII), Trung đoàn trưởng Trung đoàn 312. Thấy rõ âm mưu xâm chiếm nước ta lâu dài của thực dân Pháp, đồng chí đề xuất xây dựng Trường Thiếu sinh quân Trung đoàn 312 đầu tiên ở Nam Bộ để đào tạo thế hệ trẻ nhằm tiếp nối truyền thống cha ông, chuẩn bị sẵn sàng cho cuộc đấu tranh lâu dài với quân thù; cùng các đồng chí: Trần Văn Trà, Hoàng Dư Khương, Huỳnh Văn Một, Huỳnh Tấn Chùa thành lập lực lượng Quân giải phóng liên quận Hóc Môn - Bà Điểm - Đức Hòa.

Đồng chí Tô Ký được giao giữ chức Chỉ huy trưởng. Đây là đơn vị vũ trang đầu tiên của Nam Bộ sau khởi nghĩa Nam Kỳ. Dưới sự chỉ huy của Tô Ký, hàng trăm chiến sĩ cùng quê Bình Mỹ, huyện Hóc Môn đoàn kết, cùng nhau chống kẻ thù xâm lược, lập được nhiều chiến công. Lúc này, có nhiều giáo phái, đảng phái lập ra đội vũ trang để tranh giành ảnh hưởng. Nhóm Quốc dân Đảng âm mưu triệt hạ Đảng Lao động Việt Nam, cử Tư Lơn đi ám sát Tô Ký. Qua cuộc gặp gỡ bất ngờ và lời khuyên chân tình của Tô Ký, Tư Lơn đã được Tô Ký cảm hóa trở thành bạn. Để tạo nên sức mạnh tổng hợp, theo sự chỉ đạo của Trung ương và Xứ ủy, tướng Nguyễn Bình đã cùng đồng chí Tô Ký, Trần Văn Trà, hợp nhất lực lượng quân sự Quân khu VII, lực lượng giải phóng quân Nam Bộ vào trực thuộc Quân đội nhân dân Việt Nam. Với nhiều thắng lợi trong chỉ huy chiến đấu, đồng chí được cấp trên tín nhiệm phân công làm Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn, Thường vụ Khu ủy, rồi Phó Tư lệnh Quân khu 7, Tỉnh đội trưởng, Bí thư Tỉnh ủy Gia Định.

Thực hiện Hiệp định Giơnevơ năm 1954, đồng chí Tô Ký tập kết ra miền Bắc, được phân công làm Trưởng ban chuyển quân, Chủ nhiệm Phòng Cung cấp của bộ đội ta từ năm 1954 đến năm 1955. Thời gian ở miền Bắc, đồng chí tiếp tục hoạt động trong quân đội, được giao nhiệm vụ Chính ủy rồi Tư lệnh Sư đoàn 338, đóng quân ở Lương Sơn, Hòa Bình, Giám đốc Học viện Chính trị Trung Cao Quân đội nhân dân Việt Nam (1957 - 1960). Xét thành tích của đồng chí, năm 1961, đồng chí được Bộ Quốc phòng quyết định thăng quân hàm Thiếu tướng. Đến năm 1964, đồng chí được bổ nhiệm giữ chức Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao giai đoạn 1956 - 5/1967.

Từ tháng 6/1967 đến năm 1974, đồng chí được bổ nhiệm giữ chức Chính ủy, Bí thư Quân khu ủy Quân khu Hữu Ngạn, Quân khu 3, chỉ huy quân đội làm kinh tế, góp phần vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, xây dựng thành công 7 nông trường quân đội, công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải, đê Mai Lâm, đê Chương Mỹ... là những công trình mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao, trực tiếp phục vụ đời sống người dân. Đồng chí luôn động viên cán bộ, đảng viên, bộ đội tích cực học tập, bồi dưỡng về văn hóa, chính trị, chuyên môn. Đồng chí đã trực tiếp tham mưu với cấp trên điều động 4.000 quân đang tập kết ở miền Bắc từ sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954 vào lại chiến trường miền Nam chiến đấu, góp phần vào chiến thắng lịch sử vĩ đại của dân tộc mùa Xuân năm 1975. Sau ngày 30/4/1975, đồng chí đảm nhận chức vụ Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 3. Đến tháng 12/1978, từ một vị tướng quân đội, đồng chí được chuyển ngành sang lĩnh vực kinh tế mũi nhọn của đất nước, đó là Tổng Cục Dầu khí, làm đại diện cho Bộ trưởng phụ trách Cục Dầu khí phía Nam. Đến năm 1988, đồng chí được nghỉ hưu theo chế độ. Mười năm công tác trong ngành kinh tế đặc biệt, đồng chí đã góp phần đem lại nhiều thành tựu quan trọng cho nền kinh tế quốc gia và là cầu nối gắn kết Việt Nam với Liên Xô.

Sau khi nghỉ hưu, đồng chí được mời làm Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội Cựu Chiến binh Việt Nam, Chủ tịch Hội Cựu Chiến binh Thành phố Hồ Chí Minh. Ở cương vị nào, ông cũng công tác hết mình vì tập thể, vì đồng đội, tích cực tham gia lao động, sản xuất ở gia đình, quê hương. Ông đột ngột từ trần lúc 5 giờ 30, sáng ngày 17/02/1999, hưởng thọ 80 tuổi. Với những cống hiến cho sự nghiệp cách mạng, Thiếu tướng Tô Ký được Nhà nước tặng thưởng: 2 Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến công hạng Nhì, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và nhiều huân, huy chương khác. Để ghi nhận công lao to lớn của Thiếu tướng Tô Ký, tại Quyết định số 212/QĐ-CTN ngày 23/02/2010 của Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng chí Tô Ký được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh quyết định đặt tên đường Tô Ký cho một con đường ở Quận 12 và huyện Hóc Môn. Ngoài ra, ở Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang cũng có con đường mang tên Tô Ký