Anh Hùng Tô Ngọc Vân
Là họa sĩ bậc thầy của nền hội họa Việt Nam, người đặt nền móng cho chất liệu sơn dầu ở Việt Nam. Ông đã gác lại ánh hào quang của một nghệ sĩ lãng mạn để đi theo cách mạng, dùng ngòi bút phục vụ kháng chiến và ngã xuống khi đang thực hiện nhiệm vụ tại mặt trận.
Trong dòng chảy của mỹ thuật Việt Nam, Tô Ngọc Vân là một cái tên lẫy lừng với những bức họa về thiếu nữ Hà thành thanh lịch. Nhưng lịch sử còn ghi danh ông như một người lính thực thụ – một người anh hùng đã đổi bút lấy súng, dùng hội họa làm vũ khí và hy sinh ngay tại cửa ngõ chiến trường Điện Biên Phủ.
Từ "Thiếu nữ bên hoa huệ" đến ký họa kháng chiến Trước cách mạng, Tô Ngọc Vân nổi danh với những tác phẩm sơn dầu mang vẻ đẹp lãng mạn, đài các như Thiếu nữ bên hoa huệ, Hai thiếu nữ và em bé. Ông là một trong những sinh viên xuất sắc nhất của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Tuy nhiên, khi tiếng súng kháng chiến bùng nổ, ông đã không chọn cuộc sống nhung lụa mà quyết tâm đi theo tiếng gọi của Tổ quốc.
Ông rời thủ đô, lên chiến khu Việt Bắc, cùng sống và làm việc với bộ binh, dân công. Tại đây, tư duy nghệ thuật của ông thay đổi hoàn toàn. Những thiếu nữ kiều diễm được thay thế bằng hình ảnh anh bộ đội, chị dân công, những buổi họp bản hay những dốc đèo hành quân.
Chuyến đi cuối cùng và sự hóa thân vào lịch sử Năm 1954, chiến dịch Điện Biên Phủ bước vào giai đoạn quyết liệt nhất. Họa sĩ Tô Ngọc Vân đã hăng hái lên đường ra mặt trận. Ông đi để vẽ, để ghi lại những khoảnh khắc hào hùng của quân dân ta. Cuốn sổ tay của ông đầy ắp những ký họa về cảnh kéo pháo, cảnh bộ đội hành quân qua đèo dốc hiểm trở.
Ngày 17/6/1954, chỉ một thời gian ngắn sau chiến thắng "lừng lẫy năm châu", trên đường đi công tác tại khu vực đèo Lũng Lô (Sơn La), họa sĩ Tô Ngọc Vân đã hy sinh sau một trận oanh tạc bằng máy bay của giặc Pháp. Ông ngã xuống khi trong tay vẫn còn cầm chặt tập bản thảo ký họa về chiến dịch Điện Biên Phủ.
Sống mãi cùng nền mỹ thuật dân tộc Sự hy sinh của Tô Ngọc Vân là một tổn thất vô cùng lớn lao cho nền nghệ thuật nước nhà. Ông đã chứng minh rằng: nghệ sĩ cũng là chiến sĩ. Những bức ký họa cuối cùng của ông tại mặt trận Điện Biên Phủ không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là bằng chứng lịch sử vô giá về tinh thần quật cường của dân tộc.
Ghi nhận những đóng góp đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và nền văn hóa, năm 2013, ông đã được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông là họa sĩ duy nhất cho đến nay nhận được vinh dự cao quý này.
