ANH HÙNG TRẦN CHÁNH CHIẾU

Trần Chánh Chiếu (1868 – 1919), còn được gọi là Gilbert Chiếu hay ông Tri phủ Chiếu, từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người dân Nam Kỳ. Theo “Việt Nam danh nhân từ điển”, ông là người “có nhiệt tâm, có chí hy sinh cao cả”. Quê gốc Rạch Giá, con ông Trần Thọ Cửu – một hương chức trong làng, Chiếu được học hành chu đáo, theo học Collège d’Adran tại Sài Gòn rồi làm thông ngôn cho chính quyền thuộc địa. Một thời gian, ông dạy học tại Vĩnh Thanh (Rạch Giá) và được bầu làm xã trưởng. Là người Tây học, ông nổi tiếng với việc dùng dấu tròn thay cho dấu hình quả trám như thông lệ.

Hoạt động báo chí đưa ông trở thành gương mặt nổi bật của phong trào Minh Tân đầu thế kỷ XX. Ông từng là Chủ bút tờ Nông cổ mín đàm giai đoạn 1906 – 1907, được Nguyễn Liên Phong ca ngợi với công lao “phò trì phong hóa”. Sau đó, ông sang Lục tỉnh tân văn, mạnh mẽ đăng tải các bài “Hợp quần giữa các đồng bang”, “Thượng bất chính hạ tắc loạn”, “Khuyến nông”… nhằm thức tỉnh dân trí, cổ vũ tinh thần chống Pháp. Nhiều tư liệu cho thấy dù mang quốc tịch Pháp, ông vẫn bí mật hoạt động cho phong trào Duy Tân, hỗ trợ Phan Bội Châu và Kỳ Ngoại hầu Cường Để.

Để tạo nguồn tài chính cho phong trào, ông lập Minh Tân Công nghệ xã, mở các khách sạn Nam Trung, Minh Tân tại Sài Gòn, Chợ Lớn và Mỹ Tho – nơi trú chân của các nhà cách mạng. Những cơ sở này trở thành điểm liên lạc, gây quỹ và tổ chức đưa thanh niên Việt ra nước ngoài du học.

Hoạt động yêu nước khiến ông trở thành mục tiêu trả thù của tay sai thực dân. Bị Trần Bá Thọ vu cáo và báo chí thân Pháp công kích, ông bị bắt cuối tháng 10/1908, giam hơn bảy tháng tại Sài Gòn và Mỹ Tho. Hồ sơ vụ án “Gilbert Chiếu et consorts” của chính quyền Pháp ghi rõ: có 92 người bị bắt trong vụ này, nhiều tài liệu thu giữ cho thấy sự liên hệ của ông với Duy Tân hội và các kế hoạch chống Pháp. Tuy nhiên, do mang quốc tịch Pháp và chính quyền không tìm đủ chứng cứ kết tội, ngày 21/4/1909 ông được trả tự do.

Ra khỏi tù, ông mở hiệu buôn Quang Huy ở Sài Gòn và tiếp tục xuất bản nhiều đầu sách như “Gia phổ”, “Minh Tân tiểu thuyết”, “Tiền căn báo hậu”… Đồng thời, ông vẫn giữ vững tinh thần yêu nước, không hề “vong bản” dù hoạt động trong môi trường Tây học. Năm 1917, ông bị bắt lần nữa vì bị nghi liên quan đến phong trào Phan Xích Long, nhưng lại được thả không lâu sau đó.

Trần Chánh Chiếu qua đời năm 1919, để lại dấu ấn đậm nét của một trí thức yêu nước, người dùng ngòi bút, kinh tế và trí tuệ để góp phần nuôi dưỡng phong trào giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX.