Trí Tuệ Khai Phá Nền Khoa Học và Giáo Dục Việt Nam

Trong thế hệ trí thức tinh hoa đi theo cách mạng từ những ngày đầu lập nước, Giáo sư Tạ Quang Bửu (1910–1986) là một nhân cách đặc biệt. Xuất thân từ vùng đất học Nghệ An, từng du học tại các trường đại học danh tiếng hàng đầu nước Pháp và Anh như Sorbonne, Paris, Oxford, ông nắm vững nhiều lĩnh vực: toán học, vật lý, hóa học, sinh học, triết học và thông thạo nhiều ngoại ngữ.

Sự vĩ đại của Giáo sư Tạ Quang Bửu trước hết gắn liền với khoa học quân sự bảo vệ Tổ quốc. Trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp gian lao tại chiến khu Việt Bắc, với cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, ông là người định hướng nghiên cứu và chế tạo vũ khí cho quân đội ta. Ông đã phối hợp chặt chẽ cùng các nhà khoa học lỗi lạc như Giáo sư Trần Đại Nghĩa để nghiên cứu cải tiến súng Bazooka, súng không giật SKZ, mìn bay — những vũ khí tạo nên bước ngoặt tiêu diệt xe tăng và công sự kiên cố của thực dân Pháp.

Năm 1954, tại Hội nghị Genève, ông là đại diện Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam ký kết Hiệp định đình chỉ chiến sự, đánh dấu thắng lợi lịch sử của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khi giặc Mỹ phong tỏa các cửa biển, dòng sông miền Bắc bằng bom từ trường và thủy lôi hiện đại bậc nhất thế giới nhằm cắt đứt tuyến chi viện, chính Giáo sư Tạ Quang Bửu — khi đó là Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Nhà nước kiêm Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp — đã trực tiếp vào tận "chảo lửa" tuyến lửa Khu 4.

Giữa bom đạn rải thảm, ông cùng các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên thực địa nghiên cứu nguyên lý từ trường của vũ khí địch, chỉ đạo chế tạo thành công thiết bị rà phá bom từ trường và thủy lôi (như các thiết bị phóng từ trường, tàu kéo cảm ứng từ), giải tỏa luồng lạch, khơi thông huyết mạch vận tải cho tiền tuyến lớn.

Bên cạnh mặt trận quân sự, ông là kiến trúc sư trưởng của nền giáo dục đại học hiện đại Việt Nam. Với gần hai thập kỷ giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (1965–1976), ông đã đặt những viên gạch nền móng kiên cố nhất:

• Tầm nhìn đào tạo nhân tài: Ông kiên trì mở các khối chuyên toán, chuyên lý từ bậc phổ thông để phát hiện và bồi dưỡng sớm những hạt giống tài năng cho đất nước.

Dù uyên bác phi thường, đứng ở đỉnh cao danh vọng và tri thức, Giáo sư Tạ Quang Bửu suốt đời giữ trọn lối sống thanh bạch, khiêm nhường. Ông luôn miệt mài đọc sách, tự học những kiến thức khoa học mới nhất của thế giới cho đến tận những ngày tháng cuối đời. Tên tuổi của ông đã trở thành biểu tượng cho trí tuệ khai phóng, lòng yêu nước chân chính và ngọn cờ dẫn đường của giới trí thức, nhà khoa học Việt Nam.