Biểu tượng rực rỡ của tinh thần bất khuất và ý chí cứu nước mãnh liệt trong lịch sử dân tộc Việt Nam

Lương Ngọc Quyến (1885 – 1917) là một biểu tượng rực rỡ của tinh thần bất khuất và ý chí cứu nước mãnh liệt trong lịch sử dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX. Sinh ra tại làng Nhị Khê (Hà Nội), ông là con trai của cụ cử Lương Văn Can – người sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục. Được nuôi dưỡng trong truyền thống gia đình yêu nước, Lương Ngọc Quyến sớm bộc lộ tư chất thông minh và quyết tâm đánh đuổi thực dân Pháp bằng con đường binh nghiệp hiện đại. Năm 1905, ông hưởng ứng phong trào Đông Du, sang Nhật Bản học tại Chấn Võ học hiệu để tiếp thu kỹ nghệ quân sự, trở thành nhân vật nòng cốt của Việt Nam Quang phục Hội hoạt động tại nước ngoài.

Tuy nhiên, con đường cách mạng của ông đầy rẫy gian truân. Năm 1914, ông bị mật thám Anh bắt tại Hồng Kông và bàn giao cho thực dân Pháp. Sau nhiều năm bị đày ải qua các nhà lao khét tiếng như Hỏa Lò, Sơn La, năm 1915, ông bị đưa về giam cầm tại nhà tù Thái Nguyên. Lo sợ trước ý chí của một "phần tử nguy hiểm", kẻ thù đã dùng thủ đoạn tàn độc là cho xích sắt xuyên qua bắp chân, khiến ông bị bại liệt một bên chân để ngăn chặn mọi ý định vượt ngục. Nhưng xiềng xích chỉ trói buộc được thân xác, không thể giam cầm linh hồn tự do của người chiến sĩ. Tại đây, ông đã cảm hóa được Trịnh Văn Cấn (Đội Cấn) – một sĩ quan lính khố xanh yêu nước, biến nhà tù thành "lò lửa" cách mạng.

Đêm 30, rạng sáng ngày 31/8/1917, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên bùng nổ dưới sự lãnh đạo của Đội Cấn và sự tham mưu chiến lược của Lương Ngọc Quyến. Với tư cách là Quân sư, ông đã cùng nghĩa quân đánh chiếm tỉnh lỵ, phá ngục, giải phóng tù nhân và tuyên bố thành lập "Quân đội Nam tử tự lập". Lá cờ "Nam binh phục quốc" tung bay trên bầu trời Thái Nguyên là lời khẳng định chủ quyền đanh thép trước kẻ thù. Suốt một tuần làm chủ tỉnh lỵ, dù chân bị liệt không thể đi lại, Lương Ngọc Quyến vẫn ngồi trên ghế chỉ đạo tác chiến, khích lệ tinh thần binh sĩ chống lại quân tiếp viện đông đảo của thực dân Pháp.

Sự hy sinh của ông vào ngày 5/9/1917 là một nốt nhạc bi tráng cuối cùng. Khi thực dân Pháp tổng tấn công, nhận thấy vết thương ở chân khiến mình không thể rút lui cùng đồng đội, ông đã đưa ra quyết định kiêu hùng: yêu cầu Đội Cấn kết liễu đời mình ngay tại trận địa để giữ trọn khí tiết, không để rơi vào tay giặc một lần nữa. Sự hy sinh ấy đã thức tỉnh lương tri của bao người lính Việt Nam lầm đường và thổi bùng ngọn lửa đấu tranh dân tộc. Ngày nay, tên ông được đặt cho những con đường, ngôi trường lớn tại Thái Nguyên như một sự tri ân vĩnh cửu dành cho người anh hùng đã dâng hiến trọn vẹn xương máu cho độc lập, tự do của Tổ quốc.