BỘ ÓC BÁCH KHOA VÀ DI SẢN KHOA HỌC - QUÂN SỰ CỦA GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TẠ QUANG BỬU

Cội nguồn quê quán và hành trình du học của một thần đồng tri thức

Tạ Quang Bửu sinh ngày 23 tháng 7 năm 1910 tại thôn Hoành Sơn, xã Nam Khánh (nay thuộc xã Nam Đàn), huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Lớn lên trên vùng đất xứ Nghệ giàu truyền thống hiếu học, kiên cường và trọng nghĩa khí, cậu bé Tạ Quang Bửu sớm bộc lộ trí tuệ minh mẫn xuất chúng từ thủa niên thiếu. Năm mới lên bảy tuổi, trong một kỳ thi chữ Hán, văn hóa Việt và toán học tổ chức tại Tam Kỳ (Quảng Nam), ông đã đỗ rất cao và sớm nổi tiếng là một thần đồng ham học.

Sau khi theo học tại trường Quốc học Huế và trường Bưởi (Hà Nội), với thành tích học tập vang dội, đỗ đầu các kỳ thi tú tài bản xứ và tú tài Tây (cả ban Toán và ban Triết), ông nhận học bổng du học tại Pháp. Từ năm 1930 đến năm 1934, ông theo học chuyên ngành Toán học, Vật lý lý thuyết và Cơ khí tại các trường đại học danh tiếng hàng đầu thế giới lúc bấy giờ như Đại học Sorbonne, Đại học Bordeaux (Pháp) và Đại học Oxford (Anh). Không chỉ xuất sắc về khoa học tự nhiên, ông còn tinh thông nhiều ngoại ngữ, uyên bác cả triết học Tây phương lẫn văn hóa phương Đông. Thay vì chọn một cuộc sống vinh hoa phú quý dưới chế độ thực dân khi trở về nước, ông chọn con đường dạy học, truyền bá tri thức và ấp ủ khát vọng lớn lao phụng sự Tổ quốc.

Dấu ấn chiến lược trong ngành quân sự và bàn đàm phán lịch sử

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công đã mở ra bước ngoặt cuộc đời để Tạ Quang Bửu dấn thân trọn vẹn vào sự nghiệp cách mạng. Nhờ uy tín, tài năng và tầm nhìn rộng lớn, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng giao trọng trách Tham nghị trưởng Bộ Ngoại giao trong Chính phủ lâm thời, rồi sau đó giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng từ năm 1946. Trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp gian khổ, trên cương vị lãnh đạo quân sự cấp cao, ông có những đóng góp xuất sắc trong việc tổ chức lực lượng, nghiên cứu chế tạo vũ khí, xây dựng nền công nghiệp quốc phòng non trẻ và hoạch định chiến lược tác chiến.

Đặc biệt, tên tuổi của Tạ Quang Bửu gắn liền với những văn kiện ngoại giao - quân sự mang tính lịch sử của dân tộc. Năm 1954, ông tham gia Đoàn đại biểu Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa dự Hội nghị Geneva và chính là người đại diện cho Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam đặt bút ký văn bản Hiệp định Genève đình chỉ chiến sự tại Việt Nam và Lào, góp phần buộc các cường quốc công nhận nền độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nước ta.

Người đặt nền móng cho nền khoa học và giáo dục đại học hiện đại

Khi hòa bình lặp lại ở miền Bắc, Giáo sư Tạ Quang Bửu chuyển hướng sang lĩnh vực khoa học - công nghệ và giáo dục, nơi ông để lại di sản đồ sộ và sâu sắc nhất. Ông giữ cương vị Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Nhà nước, rồi làm Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Đại học và Trung học Chuyên nghiệp (từ năm 1965 đến năm 1976).

Trong những năm tháng chiến tranh phá hoại ác liệt của đế quốc Mỹ, dưới sự chỉ đạo sắc sảo của ông, ngành giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học vẫn duy trì vững vàng, sơ tán an toàn nhưng không ngừng phát triển. Ông là người đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng hệ thống các trường đại học kỹ thuật mũi nhọn (như Đại học Bách khoa Hà Nội), đặt nền móng cho các ngành khoa học cơ bản, công nghệ nguyên tử, công nghệ thông tin và trực tiếp đặt tên cho nhiều phong trào nghiên cứu khoa học ứng dụng phục vụ quốc phòng, sản xuất. Tầm nhìn bách khoa và tư duy đi trước thời đại của ông đã giúp đào tạo nên nhiều thế hệ nhà khoa học, kỹ sư ưu tú chèo lái nền kinh tế - kỹ thuật đất nước sau này.

Nhân cách lớn và di sản trường tồn trong tâm khảm trí thức Việt Nam

Cả cuộc đời cống hiến quên mình cho khoa học và đất nước, Giáo sư, Viện sĩ Tạ Quang Bửu luôn giữ trọn phẩm chất của một trí thức cách mạng mẫu mực: liêm khiết, khiêm nhường, đôn hậu và tận tụy đến hơi thở cuối cùng. Trí tuệ uyên bác cùng tấm lòng son sắt của ông đã trở thành biểu tượng cao đẹp của tầng lớp trí thức Việt Nam thế kỷ 20.

Với những cống hiến vĩ đại, xuất sắc cho sự nghiệp cách mạng, khoa học và giáo dục quốc gia, ông đã được Đảng và Nhà nước trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh và nhiều phần thưởng cao quý khác. Tên tuổi của ông nay đã được trang trọng đặt cho các tuyến đường lớn tại nhiều thành phố lớn, cho giải thưởng khoa học công nghệ danh giá cấp quốc gia (Giải thưởng Tạ Quang Bửu) và cho thư viện trung tâm của nhiều trường đại học lớn.

Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư, Viện sĩ Tạ Quang Bửu mãi mãi là một tượng đài rực rỡ về trí tuệ, lòng yêu nước và tinh thần phụng sự vô điều kiện, truyền cảm hứng mạnh mẽ cho các thế hệ nhà khoa học và trí thức trẻ hôm nay trên hành trình xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng.