Buổi học đầu tiên dưới mái nhà họ Nguyễn

Với tư cách một người sưu tầm lịch sử, mỗi lần lần theo những dấu vết về tuổi thơ Nguyễn Trãi, tôi thường dừng lại thật lâu trước hình ảnh buổi học đầu tiên dưới mái nhà họ Nguyễn. Không có sử liệu nào ghi chép tỉ mỉ ngày tháng hay lời nói trong buổi học ấy, nhưng từ truyền thống khoa bảng của gia đình và phong tục giáo dục thời Trần, ta có thể hình dung được một khung cảnh đầy ý nghĩa đối với cuộc đời của bậc đại nhân sau này.

Đó có lẽ là một buổi sáng yên tĩnh ở Thăng Long. Ánh nắng còn dịu, mùi giấy dó và mực tàu thoang thoảng trong gian nhà gỗ. Trên chiếc án thấp, những quyển sách Nho học được xếp ngay ngắn. Người cha Nguyễn Phi Khanh, với dáng vẻ nghiêm nghị của một nho sĩ, ngồi trước mặt cậu bé Nguyễn Trãi còn rất nhỏ.

Tôi hình dung Nguyễn Trãi khi ấy chưa hiểu hết ý nghĩa của con đường học vấn, nhưng đôi mắt đã ánh lên sự chăm chú khác thường. Nguyễn Phi Khanh không bắt đầu bằng những điều cao xa. Ông dạy con cách cầm bút, cách ngồi ngay ngắn, cách kính trọng sách vở. Với người xưa, học chữ trước hết là học làm người.

Trong không gian ấy, tiếng đọc từng chữ đầu tiên vang lên chậm rãi. Người cha đọc, người con đọc theo. Có thể đó chỉ là những chữ căn bản trong sách vỡ lòng, nhưng đối với lịch sử dân tộc, đó là những âm thanh mở đầu cho hành trình của một trí tuệ lớn.

Điều khiến tôi xúc động không phải là việc một cậu bé bắt đầu học chữ, mà là tinh thần của mái nhà họ Nguyễn. Gia đình ấy không giàu sang quyền thế, nhưng giàu truyền thống hiếu học. Nguyễn Phi Khanh từng trải qua những năm tháng khó khăn để theo đuổi đèn sách, vì vậy ông hiểu rằng tri thức phải đi cùng đạo đức. Tôi tin rằng trong buổi học đầu tiên ấy, ông đã gieo vào lòng con một niềm kính trọng đối với chữ nghĩa và một ý thức trách nhiệm đối với cuộc đời.

Ngoài hiên, tiếng người qua lại của kinh thành vẫn vọng vào, báo hiệu một thời đại đang nhiều biến động. Nhưng bên trong căn nhà nhỏ, cha con họ Nguyễn vẫn lặng lẽ truyền cho nhau ngọn lửa học vấn. Chính từ những buổi học giản dị như thế, Nguyễn Trãi dần lớn lên thành người học rộng, hiểu sâu và mang trong mình khát vọng dùng tài năng để giúp dân, giúp nước.

Khi đọc lại cuộc đời Nguyễn Trãi, tôi luôn nghĩ rằng mọi sự nghiệp lớn đều bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Bình Ngô đại cáo, những vần thơ Côn Sơn, tư tưởng nhân nghĩa vang vọng muôn đời – tất cả, có lẽ, đã khởi nguồn từ buổi học đầu tiên dưới mái nhà họ Nguyễn, nơi một người cha trao cho con không chỉ con chữ, mà còn cả đạo làm người và tình yêu đối với non sông Đại Việt.