Buổi học đầu tiên dưới mái nhà họ Nguyễn

Trong những lần tìm về vùng Nhị Khê – quê hương của dòng họ Nguyễn lừng danh đất Thăng Long, tôi thường nghe các bậc cao niên kể lại một câu chuyện giản dị mà xúc động về buổi học đầu tiên của cậu bé Nguyễn Trãi. Không có tài liệu nào ghi chép từng lời nói trong ngày ấy, nhưng qua gia phả họ Nguyễn, qua truyền thống khoa bảng của gia đình và qua những gì lịch sử cho phép hình dung, câu chuyện ấy đã được lưu truyền như một kỷ niệm mở đầu cho cuộc đời của một bậc anh hùng văn hóa dân tộc.

Đó là vào những năm cuối thời Trần. Mái nhà họ Nguyễn nằm nép mình bên những hàng cau và khu vườn nhỏ, nơi tiếng gà gáy hòa cùng tiếng đọc sách mỗi sớm mai. Gia đình Nguyễn Trãi vốn có truyền thống hiếu học. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, người nổi tiếng thông minh và đỗ đạt; còn bên ngoại là dòng họ Trần của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Trong không khí ấy, việc học không chỉ là con đường lập thân mà còn là trách nhiệm đối với gia đình và đất nước.

Các cụ kể rằng sáng hôm ấy, cậu bé Nguyễn Trãi dậy rất sớm. Mẹ sửa lại áo cho con, vuốt phẳng từng nếp vải đã cũ nhưng sạch sẽ. Người cha đặt lên bàn học một nghiên mực nhỏ, vài tờ giấy dó và cây bút lông còn thơm mùi tre mới. Ánh nắng đầu ngày lọt qua khe cửa, chiếu lên mặt bàn gỗ đã nhẵn bóng vì bao thế hệ từng ngồi học nơi đó.

Tôi hình dung cậu bé Nguyễn Trãi lúc ấy chưa phải là người viết “Bình Ngô đại cáo”, chưa phải vị quân sư giúp Lê Lợi cứu nước, mà chỉ là một đứa trẻ có đôi mắt sáng và vẻ chăm chú khác thường. Khi cha bước vào, cậu lập tức đứng dậy khoanh tay. Không có tiếng quát mắng, không có roi vọt. Người cha chỉ nhẹ nhàng nói: “Học để biết đạo làm người trước, rồi mới học để giúp đời.”

Buổi học đầu tiên bắt đầu bằng những chữ Hán đơn sơ. Nguyễn Trãi cầm bút còn vụng về, nét mực lúc đậm lúc nhạt. Có lần mực dây ra mép giấy, cậu lúng túng ngẩng lên nhìn cha. Nguyễn Phi Khanh không trách, chỉ cầm tay con, chậm rãi hướng dẫn từng nét ngang, nét sổ. Ngoài sân, gió lay tàu cau xào xạc; trong nhà, tiếng đọc sách nhịp nhàng vang lên như một nghi lễ thiêng liêng của gia đình.

Điều khiến tôi xúc động nhất khi nghe kể lại không phải là tài năng sớm nở của Nguyễn Trãi, mà là không khí học tập của cả dòng họ. Người lớn coi việc dạy con là bổn phận cao quý. Trẻ nhỏ coi việc học là niềm tự hào. Một buổi học bình thường dưới mái nhà ấy đã nuôi dưỡng nên nhân cách của một con người sau này luôn đau đáu với dân với nước.

Lịch sử không giữ lại từng trang giấy của buổi học đầu tiên ấy, nhưng kết quả của nó thì còn mãi. Từ chiếc bàn gỗ nhỏ ở Nhị Khê, Nguyễn Trãi đã bước vào con đường học vấn rộng lớn, để rồi trở thành danh nhân được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới.

Mỗi lần khép lại câu chuyện này, tôi thường nghĩ: những bậc vĩ nhân không bắt đầu từ những điều phi thường. Họ bắt đầu từ một mái nhà biết trọng chữ nghĩa, từ bàn tay người cha kiên nhẫn, từ ánh mắt người mẹ đầy hy vọng và từ buổi học đầu tiên tưởng như rất đỗi bình thường ấy.

Bài học lịch sử: Một gia đình coi trọng giáo dục có thể gieo mầm cho những con người làm rạng danh dân tộc. Sự kiên nhẫn của người thầy đầu tiên – cha mẹ – nhiều khi quyết định cả một cuộc đời.