CẢI CÁCH QUANG TRUNG – TỪ THIÊN TÀI QUÂN SỰ ĐẾN NHÀ CẢI CÁCH VĨ ĐẠI

CẢI CÁCH QUANG TRUNG – TỪ THIÊN TÀI QUÂN SỰ ĐẾN NHÀ CẢI CÁCH VĨ ĐẠI

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, có những con người xuất hiện vào thời khắc đất nước rơi vào khủng hoảng để thay đổi vận mệnh quốc gia. Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ chính là một nhân vật như vậy. Từ một thủ lĩnh nông dân áo vải đất Tây Sơn, ông không chỉ trở thành thiên tài quân sự với những chiến thắng vang dội, mà còn là một nhà cải cách lớn với nhiều chính sách tiến bộ nhằm xây dựng và phục hưng đất nước. Nguyễn Huệ (1753 – 1792), thuở nhỏ gọi là Hồ Thơm, còn có các tên khác là Quang Bình và Văn Huệ. Ông sinh ra tại làng Tây Sơn, huyện Bình Khê (nay là huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Gia tộc của ông có nguồn gốc từ huyện Hưng Nguyên, xứ Nghệ An. Khoảng giữa thế kỷ XVII, tổ tiên ông theo chân chúa Nguyễn vào Nam sinh sống tại vùng Tây Sơn, phủ Quy Nhơn. Trong gia đình có tám người con, ba anh em trai là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ được hậu thế gọi là Tây Sơn tam kiệt. Nửa sau thế kỷ XVIII, đất nước Đại Việt rơi vào cảnh chia cắt và khủng hoảng. Sông Gianh trở thành ranh giới chia đôi đất nước: phía Bắc thuộc quyền vua Lê – chúa Trịnh, phía Nam do các chúa Nguyễn cai quản. Đàng Ngoài suy yếu bởi nội loạn và nạn kiêu binh, còn Đàng Trong rối ren vì sự chuyên quyền và tàn bạo của quyền thần Trương Phúc Loan sau khi chúa Nguyễn Phúc Khoát qua đời. Chính trong bối cảnh đó, phong trào Tây Sơn bùng nổ, mở ra một thời kỳ biến động lớn trong lịch sử. Dưới sự chỉ huy của Nguyễn Huệ, từ năm 1773 đến năm 1777, quân Tây Sơn liên tiếp giành thắng lợi lớn, tiêu diệt hai chúa Nguyễn là Nguyễn Phúc Dương và Nguyễn Phúc Thuần, gần như xóa bỏ chính quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong. Đến năm 1785, ông lập nên chiến công hiển hách khi đánh tan năm vạn quân Xiêm tại trận Rạch Gầm – Xoài Mút, bảo vệ đất nước trước nguy cơ xâm lược từ bên ngoài. Năm 1786, Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc, đánh bại thế lực họ Trịnh, làm thay đổi cục diện chính trị Đại Việt.

Năm 1788, khi quân Mãn Thanh tiến vào Thăng Long, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung. Từ đây, ông lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Thanh với thắng lợi rực rỡ, mở ra triều đại Quang Trung trong lịch sử dân tộc. Chiến thắng ấy không chỉ khẳng định tài năng quân sự kiệt xuất của Quang Trung mà còn bảo vệ vững chắc nền độc lập của đất nước. Sau khi lên ngôi, Quang Trung không chỉ dừng lại ở vai trò của một vị tướng chiến thắng mà còn bắt tay vào xây dựng một triều đại mới với nhiều cải cách quan trọng. Ở trung ương, ông tổ chức một triều đình có hệ thống rõ ràng với các chức quan cao cấp như Tam Thái, Tam Thiếu, Tam Tư, Đại tổng quản, Đại tư đồ. Bộ máy nhà nước gồm sáu bộ do Thượng thư đứng đầu, cùng các cơ quan như viện Hàn lâm và Ngự sử đài. Ở địa phương, hệ thống hành chính vẫn được giữ như thời nhà Lê. Đứng đầu trấn là Trấn thủ, phụ giúp có Hiệp trấn; cấp huyện đặt hai chức Võ phân suất và Văn phân tri; cấp tổng có cai tổng trưởng và cấp xã có xã trưởng. Để quản lý dân cư chặt chẽ, Quang Trung cho lập sổ hộ khẩu, phân loại nhân khẩu theo độ tuổi và ban hành hệ thống thẻ bài “Thiên hạ đại tín”. Ông luôn ý thức rằng mình là “kẻ áo vải đất Tây Sơn”, vì vậy trong quá trình xây dựng chính quyền mới, ông đặc biệt chú trọng việc cầu hiền tài. Những nho sĩ, trí thức, kể cả quan lại của chính quyền cũ nếu có tài năng và tâm huyết đều được ông thuyết phục và trọng dụng trong bộ máy nhà nước. Quang Trung còn có tầm nhìn chiến lược khi dự định dời đô ra Nghệ An. Trong chiếu gửi Nguyễn Thiếp, ông cho rằng kinh đô ở Phú Xuân xa Bắc Hà nên khó quản lý toàn quốc, còn Nghệ An là vị trí trung tâm có thể khống chế được cả Nam lẫn Bắc. Ông nhận định nơi đây có “hình thế rộng rãi, khí tượng tươi sáng”, thích hợp để xây dựng kinh đô mới. Vì thế, tháng 7 năm 1789, Quang Trung đã trực tiếp đến nơi để đốc thúc công việc chuẩn bị cho việc dời đô. Trong lĩnh vực quân sự, ông tiến hành kiện toàn quân đội với nhiều lực lượng như thủy binh, bộ binh, tượng binh, kị binh và pháo binh. Quân đội được trang bị nhiều loại vũ khí như cung tên, giáo mác, súng trường, đại bác và hỏa hổ. Đồng thời, Quang Trung cũng dự định cho soạn thảo một bộ luật mới để quản lý đất nước hiệu quả hơn.

Về kinh tế, năm 1789, ông ban hành “Chiếu khuyến nông” nhằm phục hồi sản xuất nông nghiệp. Chiếu quy định những người dân lưu tán phải trở về quê cũ, làng xã phải cấp ruộng đất công để họ canh tác. Trong vòng ba năm, ruộng đất trong xã phải được khai khẩn. Nếu ruộng công bị bỏ hoang, quan xã phải nộp thuế gấp đôi; còn ruộng tư bỏ hoang sẽ bị sung công. Những chính sách này góp phần khôi phục sản xuất, ổn định đời sống nhân dân sau thời gian dài chiến tranh. Bên cạnh đó, Quang Trung khuyến khích phát triển các làng nghề thủ công và thúc đẩy buôn bán trong và ngoài nước. Ông khuyến khích thương nhân nước ngoài mang hàng hóa đến trao đổi và đề nghị với nhà Thanh cho thương nhân hai nước qua lại buôn bán tại các vùng Cao Bằng, Lạng Sơn. Nhà vua cũng cho đúc tiền mới với kỹ thuật khuôn đúc cải tiến: tiền mỏng hơn, chữ mảnh nhưng rõ nét, giúp tăng số lượng tiền đúc và thúc đẩy sự lưu thông tiền tệ. Những cải cách đó đã góp phần giải quyết khủng hoảng kinh tế – xã hội sau chiến tranh, phục hồi sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy công thương nghiệp và tạo điều kiện cho nền kinh tế hàng hóa phát triển mạnh mẽ hơn. Đồng thời, việc xây dựng bộ máy nhà nước tập trung và trọng dụng nhân tài cũng giúp củng cố nền chính trị vững mạnh. Từ một vị tướng áo vải khởi nghĩa từ đất Tây Sơn, Quang Trung đã trở thành một vị hoàng đế với tầm nhìn cải cách sâu rộng. Những chiến thắng quân sự lẫy lừng của ông bảo vệ độc lập dân tộc, còn những chính sách cải cách của ông đặt nền móng cho sự ổn định và phát triển của đất nước. Dù triều đại Quang Trung tồn tại không lâu, nhưng dấu ấn của ông trong lịch sử Việt Nam vẫn luôn sáng chói. Ông không chỉ là một thiên tài quân sự, mà còn là một nhà cải cách vĩ đại của dân tộc.